Ο Αριστοτέλης και ο Νείλος

Μεταφράσεις ενός ξεχασμένου έργου του Αριστοτέλη μαζί με κάποιες σκέψεις

[Υπάρχει και αγγλική έκδοση της ανάρτησης—There is also an English version of this post]

Εισαγωγή

Έχω αναφερθεί στα δώρα του Νείλου για την κατανόηση του κλίματος σε τρεις προηγούμενες αναρτήσεις μου (Μέρος 1 — Μέρος 2 — Μέρος 3). Οι αναρτήσεις αυτές έγιναν με αφορμή της δημοσίευση μιας εργασίας μας (Ειδικής Έκθεσης) για τον Νείλο.¹ Ειδικότερα στο Μέρος 1 αναφέρθηκα στο πρώτο στην ιστορία γεωεπιστημονικό πρόβλημα , το οποίο ήταν η πλημμυρική συμπεριφορά του Νείλου και τέθηκε απ’ τον Θαλή πριν 2600 χρόνια, συμπίπτοντας χρονικά με τη γέννηση της επιστήμης.

Επίσης περιέγραψα ότι τον γρίφο αυτής της συμπεριφοράς, που ταλαιπώρησε για τρεις αιώνες τους Έλληνες φιλοσόφους, τον έλυσε ο Αριστοτέλης (384 — 322 π.Χ.). Η λύση του συνδέθηκε με την πρώτη επιστημονική αποστολή στην ιστορία, την αποστολή στον Νείλο ανάντη της Αιγύπτου, με σκοπό την επαλήθευση της θεωρίας του Αριστοτέλη. Την πραγματοποίησε ο Μέγας Αλέξανδρος (356 – 323 π.Χ.) στο πλαίσιο της εκστρατείας του στην Αίγυπτο, κατά παραγγελία του καθηγητή του Αριστοτέλη.

Οι κατακλύσεις του Νείλου

Αλλά ποιος ακριβώς ήταν ο εν λόγω γρίφος; Ήταν το γεγονός ότι α Νείλος πλημμυρίζει, κατακλύζοντας μάλιστα μεγάλες εκτάσεις, το καλοκαίρι, ενώ όλοι άλλοι οι ποταμοί που ήταν γνωστοί στους Έλληνες φιλοσόφους πλημμυρίζουν τον χειμώνα. Ο γίγαντας Αριστοτέλης κατάλαβε πως η αιτία αυτών των πλημμυρών ήταν οι βροχές στην Αιθιοπία, που λόγω των μουσώνων στην περιοχή πραγματοποιούνται το καλοκαίρι.

Σήμερα δεν βλέπουμε τέτοια φαινόμενα κατάκλυσης εκτάσεων στην Αίγυπτο, γιατί μετά την κατασκευή του Υψηλού Φράγματος στο Ασουάν, η πλημμυρική ροή του Νείλου ρυθμίζεται, αποθηκευόμενη προσωρινά στην τεχνητή λίμνη που δημιουργήθηκε. Υπενθυμίζεται για την ιστορία ότι η επίσημη θεμελίωση και έναρξη εργασιών κατασκευής του Φράγματος του Ασουάν έγινε το 1960 από τους τότε Προέδρους της Σοβιετικής Ένωσης και της Αιγύπτου. Στη διάρκεια της κατασκευής του, το έργο υπέστη εκτεταμένες καταστροφές από τις ισραηλινούς καταδρομείς, οι οποίες ωστόσο αποκαταστάθηκαν και το έργο εγκαινιάσθηκε το 1970.²

Για να αποκτήσουμε εικόνα της κατάκλυσης που συνέβαινε πριν, και που έδωσε το έναυσμα του σχετικού γρίφου στους αρχαίους Έλληνες, θα πρέπει να πάμε πίσω στον χρόνο, πριν τη δεκαετία του 1960. Η ακόλουθη καλλιτεχνική αναπαράσταση του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα μας βοηθάει σ’ αυτό.³

Το άγαλμα του Μέμνονα και της συντρόφου του την εποχή της υψηλής στάθμης (κατάκλυσης) του Νείλου.

Επίσης μια σοβιετική ταινία/ντοκιμαντέρ της δεκαετίας του 1960 μας δίνει κάποιες εικόνες, όπως οι παρακάτω.⁴

Η επαφή μου με τη θεωρία του Αριστοτέλη για τον Νείλο

Η όλη ιστορία σχετικά με τον Αριστοτέλη και τον Νείλο είναι ελάχιστα γνωστή στην επιστημονική κοινότητα, συμπεριλαμβανομένης της υδρολογικής. Προσωπικά, ήρθα σε επαφή μ’ αυτή το 2018, όταν με τον συνεργάτη μου Νίκο Μαμάση ετοιμάζαμε με παρουσίαση στο συνέδριο της EGU για την ιστορία της υδρολογίας⁵ (μετά από πρόσκληση των οργανωτών Okke Batelaan, Keith Beven, Laurent Pfister and Roberto Ranzi), σχετικά με την ανάπτυξη των επιστημονικών υδρολογικών εννοιών στην ελληνική αρχαιότητα και τη σημασία τους για τη σύγχρονη υδρολογία. Τότε έπεσα πάνω στο Μυριόβιβλον του Πατριάρχη Φωτίου⁶ που λέει συνοπτικά αλλά ξεκάθαρα την ιστορία.

Εξώφυλλο της έκδοσης του 1611 του έργου του Πατριάρχη Φωτίου Μυριόβιβλον (αριστερά) και μέρος της σελίδας που αναφέρεται στη λύση του γρίφου του Νείλου απ’ τον Αριστοτέλη (δεξιά).

Αργότερα, κατά τη συγγραφή της σχετικής δημοσίευσης⁷ είδα ότι υπάρχει ένα χαμένο και ξεχασμένο έργο του Αριστοτέλη με τίτλο «Περὶ τῆς τοῦ Νείλου ἀναβάσεως», το οποίο δεν έχει ενταχθεί στο Corpus Aristotelicum και έτυχε ελάχιστης επιστημονικής προσοχής. Ωστόσο, διασώθηκε μια λατινική μετάφρασή του, μια βελτιωμένη μεταγραφή της οποίας δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τον Beullens (2014).⁸ Υπάρχουν επίσης μεταφράσεις του έργου σε δύο σύγχρονες γλώσσες, τα γαλλικά (Bonneau, 1971)⁹ και τα ολλανδικά (Beullens, 2011).¹⁰

Ορισμένες πρόσφατες εξελίξεις υποστηρίζουν την άποψη ότι πρόκειται για μετάφραση ενός γνήσιου κειμένου του Αριστοτέλη ή τουλάχιστον ότι περιέχει ορισμένα τμήματα του πρωτότυπου έργου του φιλόσοφου (Beullens, 2014). Γι’ αυτό το λόγο, θεώρησα πως το βιβλίο πρέπει να μεταφραστεί στα νεοελληνικά (που γνωρίζω) και στα αγγλικά¹¹ (που γνωρίζουν οι περισσότεροι και λίγο κι εγώ). Απευθύνθηκα σε έλληνες πανεπιστημιακούς καθηγητές λατινικών, αλλά δεν συγκινήθηκαν. Δυστυχώς εγώ δεν γνωρίζω καμιά από τις τρεις παραπάνω γλώσσες, λατινικά, γαλλικά και ολλανδικά, και έτσι δεν το προσπάθησα μόνος μου.

Όμως με την έλευση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (τεχνητής νοημοσύνης) αποφάσισα να το δοκιμάσω και παράλληλα να ζητήσω τη βοήθεια ειδικότερων προκειμένου να βελτιωθούν οι μεταφράσεις μου. Αυτό ακριβώς κάνω με δύο παράλληλες αναρτήσεις, αυτή εδώ στα ελληνικά και την παράλληλη στα αγγλικά.

Το λατινικό κείμενο που χρησιμοποίησα είναι αυτό του Beullens (2014) και αρχικώς το μετέφρασε στα νεοελληνικά και τα αγγλικά η Grok (της xAI). Χρησιμοποίησα επίσης την Ολλανδική μετάφρασή του Beullens (2011), που τη μετέφρασε στις δύο γλώσσες το DeepL Translator. Δυστυχώς οι μηχανικές μεταφράσεις δεν έβγαζαν πάντα νόημα. Έτσι έκανα πολλές αλλαγές μόνος μου συνθέτοντας τις διαφορετικές νεοελληνικές και αγγλικές μεταφράσεις, ώστε αφενός να είναι συνεπείς μεταξύ τους και αφετέρου να βγάζουν κατά το δυνατόν νόημα. Τη γαλλική μετάφραση του Bonneau (1971) δεν τη χρησιμοποίησα.

Μερικές σκέψεις με αφορμή την περίσταση

Αλλά πριν δώσω τα κείμενα, θα ήθελα να κάνω μερικά σχόλια γενικού επιστημολογικού, αλλά και κλιματολογικού, ενδιαφέροντος.

Όπως εξηγούμε στη δημοσίευσή μας στο HESS (2021), η διεθνής επιστημονική κοινότητα χρειάστηκε 21 αιώνες για να αποδεχτεί την ορθή εξήγηση του Αριστοτέλη για την αιτία των πλημμυρών του Νείλου. Παράλληλα, τόσοι περίπου αιώνες χρειάστηκαν για να απορριφθεί η εσφαλμένη γεωκεντρική θεωρία—ή και περισσότεροι, αν σκεφτούμε πως είχε διατυπωθεί πριν τον Αριστοτέλη. Αυτός, όμως, κι αργότερα ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (100 – 170 μ.Χ.), την τελειοποίησαν και εν τέλει έτυχε γενικής αποδοχής μέχρι να καταρριφθεί απ’ τους Κοπέρνικο, Κέπλερ, Γαλιλαίο και Νεύτωνα—παρά τις πασίγνωστες σφοδρές αντιδράσεις της επιστημονικο-θρησκευτικο-πολιτικής εξουσίας.

Ωστόσο, η αμφισβήτηση της γεωκεντρικής θεωρίας είχε ξεκινήσει από παλιά. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης μας μεταφέρει (άρα γνώριζε) την άποψη των Πυθαγορείων ότι η Γη δεν είναι κέντρο του σύμπαντος.¹² Λίγο μετά τον Αριστοτέλη, ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (~310 – ~230 π.Χ.) εισήγαγε το ηλιοκεντρικό μοντέλο για το ηλιακό σύστημα 1800 χρόνια πριν από τον Κοπέρνικο, το οποίο μας περιγράφει (υιοθετώντας το) στην πραγματεία του «Ψαμμίτης» ο Αρχιμήδης (~287–~212 π.Χ.), ο οποίος θεωρείται ως ο μεγαλύτερος μαθηματικός όλων των εποχών.¹³ Είναι δε αξιοσημείωτο ότι ο Κοπέρνικος γνώριζε τις θεωρίες τόσο του Αρίσταρχου, όσο και του προηγηθέντος πυθαγόρειου Φιλολάου (~470 – ~385 π.Χ.)—άρα δεν είχε ο ίδιος την πατρότητα της ιδέας του ηλιοκεντρικού συστήματος.¹⁴

Κατά συνέπεια, είναι αβάσιμος ο ισχυρισμός ότι οι θεωρίες του Αριστοτέλη έγιναν καθολικά αποδεκτές επειδή τον θεωρούσαν αυθεντία. Στην πραγματικότητα, έγινε αποδεκτή η εσφαλμένη γεωκεντρική θεωρία του αλλά απορρίφτηκε η ορθή θεωρία του για τις πλημμύρες του Νείλου. Και τα δύο παραδείγματα μας δείχνουν ότι οι μυθικές εξηγήσεις ήταν πιο ελκυστικές και πιο δημοφιλείς. Ειδικότερα, το γεωκεντρικό μοντέλο είναι φιλικό στον ανθρώπινο ναρκισσισμό, αφού τοποθετεί τη Γη στο κέντρο του σύμπαντος, και έχει πολλά πλεονεκτήματα για την θρησκευτική εξουσία, που της δίνει το προνόμιο να εξουσιάζει από συμπαντικά κεντρικό θρόνο, εξ ου και οι αντιδράσεις της στην αμφισβήτηση του γεωκεντρισμού απ’ τον Γαλιλαίο και νωρίτερα απ’ τον Τζορντάνο Μπρούνο που η Ιερά Εξέταση της Ρώμης θανάτωσε δια πυράς το 1600 μ.Χ.

Και σήμερα αφθονούν τα παραδείγματα ανάλογου ναρκισσισμού, όπως δείχνουν η πάλη για την καθιέρωση της Ανθρωπόκαινης ως γεωλογικής εποχής¹⁵, καθώς και ολόκληρη η λεγόμενη “κλιματική επιστήμη” που θεωρεί τον άνθρωπο υπεύθυνο για τη διαμόρφωση του κλίματος και για κάθε κακό που συμβαίνει στον πλανήτη.

Θα λέγαμε ότι ο σημερινός ναρκισσισμός ξεπερνά κατά πολύ τον γεωκεντρισμό, αφού τοποθετεί στο κέντρο του σύμπαντος όχι απλά τη Γη, αλλά τον ίδιο Άνθρωπο. Ομοίως και οι συνέπειες τέτοιων ιδεών είναι πολύ ισχυρότερες σήμερα απ’ ό,τι τον μεσαίωνα. Για παράδειγμα τα μεσαιωνικά συγχωροχάρτια ήταν στη σφαίρα της προαίρεσης αυτού που ήθελε να συγχωρηθεί, ενώ σήμερα είναι υποχρεωτικά, όπως δείχνουν οι διάφοροι φόροι κλιματικής κρίσης (και εκπομπών CO₂) σε διανυκτερεύσεις σε ξενοδοχεία και αεροπορικά εισιτήρια, και κυρίως σε λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας και στο λεγόμενο εμπόριο ρύπων. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει καθολική διαμαρτυρία για την έλλειψη προαίρεσης ίσως δείχνει σημαντική υστέρηση των σημερινών κοινωνιών σε σχέση με τις μεσαιωνικές.

Στα σημερινά μετα-μεσαιωνικά φαινόμενα μπορεί να μην πρωτοστατεί πλέον η εκκλησία, αλλά δεν παύει να συμμετέχει στο μέτρο των (περιορισμένων σε σχέση με τον μεσαίωνα) δυνάμεών της. Επίκαιρο παράδειγμα ο Πάπας της Ρώμης που ευλόγησε ένα κομμάτι πάγου απ’ τη Γροιλανδία στο πλαίσιο της προστασίας του πλανήτη απ’ την κλιματική κρίση.¹⁶ Άραγε δεν θα λιώσει το εν λόγω κομμάτι πάγου μετά απ’ αυτή την ευλογία; Ή μήπως η κίνηση του Πάπα μάς προδιαθέτει ότι στο εξής ο αγιασμός θα διανέμεται σε παγάκια; Ή μήπως θα κοινωνούμε με παγάκια—κάτι σαν ουίσκι με πάγο; Αλλά και η Ορθόδοξη εκκλησία δεν πάει πίσω, αφού πρόσφατα ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως βραβεύτηκε ως ο «Πράσινος Πατριάρχης» που «έθεσε την κλιματική αλλαγή στο επίκεντρο της συζήτησης».¹⁷

Δυστυχώς ο Αριστοτέλης δεν απέδωσε τις πλημμύρες και τις ξηρασίες του Νείλου στις ανθρώπινες δραστηριότητες, π.χ. στην αποδάσωση, στις εκπομπές CO₂, στη γεωργία και την κτηνοτροφία, με έμφαση στα αέρια των αγελάδων. Αυτό το έκαναν μόλις φέτος ο Hansen και οι συνεργάτες του που εντόπισαν ανθρώπινες επιδράσεις στο κλίμα τα τελευταία 6000 χρόνια.¹⁸ Αν τους είχε προλάβει ο Αριστοτέλης, η μυθική αυτή θεωρία απόδοσης ευθυνών στον άνθρωπο θα είχε σίγουρα γίνει αποδεκτή και δημοφιλής από τότε, όπως δείχνει το παραπάνω παράδειγμα της γεωκεντρικής θεωρίας του. Αλλά τα πράγματα θα ήταν ίσως πολύ καλύτερα σήμερα, αφού μετά από 24 αιώνες ίσως είχαμε απαλλαγεί κι απ’ αυτή τη θεωρία.

Νεοελληνική μετάφραση του βιβλίου του Αριστοτέλη

Ελπίζω ο αναγνώστης να μην αποθαρρυνθεί απ’ την παραπάνω φλυαρία μου, να συγχωρήσει τον τυχόν σαρκασμό μου για πράγματα που θα έπρεπε να είναι ιερά και όσια, αλλά δεν είναι, και να εντρυφήσει στο κύριο μέρος της ανάρτησής μου που είναι η επιχειρούμενη μετάφραση του έργου του Αριστοτέλη για τον Νείλο.

Παρακάτω δίνω τη σύνθεση στην οποία κατέληξα, ως προσχέδιο προς βελτίωση. Το κείμενο είναι μικρό—μόνο δώδεκα παράγραφοι. Το δίνω σε δύο μορφές, σε html και ως συνημμένο σε pdf που μπορεί να κατεβάσει ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης. Το τελευταίο είναι σε τρίστηλη μορφή, όπου κάθε στήλη αντιστοιχεί σε μια γλώσσα, προκειμένου να διευκολυνθούν όσοι τυχόν θέλουν να με βοηθήσουν ώστε να βελτιώσουμε τις δύο μεταφράσεις. Η πλατφόρμα του Substack δεν επιτρέπει συνημμένα σε επεξεργάσιμη μορφή (π.χ. docx), αλλά αν κάποιος ενδιαφέρεται μπορεί να μου γράψει να του τη στείλω με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο.

---

[1] Γιατί ενώ οι άλλοι ποταμοί φουσκώνουν τον χειμώνα και φθίνουν το καλοκαίρι, ο Νείλος, μόνος απ’ αυτούς που ρέουν στη θάλασσα, πλημμυρίζει τόσο πολύ το καλοκαίρι, ώστε μόνο οι πόλεις να προεξέχουν σαν νησιά; Επιπλέον, αυξάνεται καθημερινά μετά το θερινό ηλιοστάσιο και αργότερα υποχωρεί ξανά. Το νερό ξεχειλίζει απ’ τις όχθες του ποταμού και δεν αναβλύζει απ’ το έδαφος, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι, αλλ’ αντίθετα, δίπλα στον ίδιο τον ποταμό αυξάνεται η στάθμη των πηγαδιών. Τέτοια, λοιπόν, είναι τα φαινόμενα γύρω απ’ αυτόν.

[2] Για να αναζητήσει κανείς την αιτία, μπορεί να ερευνήσει μ’ αυτόν το τρόπο: Πρέπει είτε να λαμβάνει νερό απ’ αλλού το καλοκαίρι, είτε να το χάνει τον χειμώνα επειδή είτε έλκεται προς τα πάνω απ’ τον ήλιο (που φανερά συμβαίνει εδώ), είτε στεγνώνοντας στη γη. Έτσι, η αφαίρεση που γίνεται τον χειμώνα θα είναι μεγαλύτερη το καλοκαίρι λόγω εξάτμισης. Όσο για την προσθήκη, αυτή μπορεί να γίνεται με τον εξής τρόπο: Είτε τα δικά του νερά διογκώνονται λόγω εμποδίου, όπως συμβαίνει και στα κανάλια (γιατί αν κάτι εμποδίζει τη ροή, το συγκεντρωμένο νερό ανεβαίνει ψηλά), είτε έρχονται εξωτερικά νερά. Αυτό θα συνέβαινε αν οι πηγές γέμιζαν πλήρως με νερό που να ρέει από κάπου· και θα γέμιζαν είτε από τήξη είτε από βροχή.

[3] Αυτοί, λοιπόν, είναι οι τρόποι και τα μέσα με τα οποία ο ποταμός μόνος μπορεί να διογκώνεται έτσι. Τώρα θα μιλήσουμε για όσα έχουν προταθεί ήδη από προηγούμενους ερευνητές γι’ αυτό. Ο Θαλής ο Μιλήσιος είπε ότι ο ποταμός ξεχειλίζει επειδή απωθείται απ’ τους ετησίες ανέμους [μελτέμια, μουσώνες]. Γιατί πράγματι διογκώνεται αν φυσάνε, όταν ρέει αντίθετα προς αυτούς. Αλλά στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο: Πλημμυρίζει σε περιορισμένο βαθμό στον κάτω ρου, ενώ η αύξηση παρατηρείται στον άνω ρου. Επιπλέον, άλλοι ποταμοί που ρέουν αντίθετα προς αυτούς τους ανέμους θα έπρεπε να παρουσιάζουν το ίδιο φαινόμενο, ειδικά οι μικρότεροι, που είναι ευκολότερο να απωθηθούν από ανέμους. Ωστόσο, συχνά οι ετησίες άνεμοι δεν φυσάνε, αλλά ο ποταμός συμπεριφέρεται το ίδιο.

[4] Ο Διογένης ο Απολλωνιάτης είπε ότι νερό προστίθεται στις πηγές του επειδή η γη το τραβάει μέσα, στεγνώνοντας απ’ τον ήλιο το καλοκαίρι. Διότι απ’ τη φύση της, η γη έλκει από το περιβάλλον της ό,τι της λείπει. Αλλά κι αυτή η εξήγηση αποτυγχάνει: Πρώτον, ό,τι είναι κάτω απ’ τη γη είναι πιο κρύο το καλοκαίρι—και τραβάει όλα τα ζεστά πράγματα, τη στιγμή που είναι πιο ζεστά· δεύτερον, άλλοι ποταμοί στη Λιβύη [Αφρική] θα έπρεπε να κάνουν το ίδιο, γιατί δεν είναι ο μόνος [ο Νείλος] που στεγνώνει τις πηγές του.

[5] Ο Αναξαγόρας, γιος του Ηγησίβουλου, ο Κλαζομένιος είπε ότι ο ποταμός αυξάνει το καλοκαίρι λόγω τήξης χιονιού. Είναι αλήθεια ότι [ο Νείλος] μπορεί να διογκωθεί έτσι, όπως είπαμε, αλλά η ποσότητα είναι δυσανάλογη με την αύξηση της πλημμύρας. Γιατί υπερβαίνει κατά πολύ ό,τι είναι πιθανό από λιωμένο χιόνι. Από πολύ χιόνι προκύπτει λίγο νερό, αλλά ο Νείλος πλημμυρίζει μια τεράστια περιοχή, και κάποτε έφτασε σε βάθος μεγαλύτερο από τριάντα πήχεις. Επιπλέον, δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα μέρος απ’ όπου θα μπορούσε να προέρχεται από χιόνι: Η Αιθιοπία και η Λιβύη είναι ακατοίκητες λόγω ζέστης, και [ο Νείλος] δεν ρέει απ’ την Ασία. Γιατί η λίμνη Σιρβωνίς είναι δίπλα στη θάλασσα κοντά στη Συρία, και ανάμεσα σ’ αυτή και την Ερυθρά Θάλασσα μεσολαβούν χίλια στάδια. Κάποιοι λένε ότι η Ερυθρά Θάλασσα συνδέεται με την εξωτερική θάλασσα [ωκεανό]. Δεν φαίνεται να ρέει απ’ αυτή, και είναι ασαφές αν είναι δυνατό να ρέει απ’ την εξωτερική. Γιατί δεν έχουμε ακούσει τίποτα αξιόπιστο για την Ερυθρά Θάλασσα ακόμα, αν υφίσταται μόνη ή αν συνδέεται πέρα απ’ τις Ηράκλειες Στήλες.

[6] Ο βασιλιάς Αρταξέρξης, ο επονομαζόμενος Ώχος, εξαπατήθηκε όταν επρόκειτο να εκστρατεύσει εναντίον της Αιγύπτου. Προσπάθησε να εκτρέψει τον ποταμό Ινδό σαν να ήταν ο ίδιος [με τον Νείλο], έχοντας ακούσει ότι έχει κροκόδειλους όπως ο Νείλος. Απ’ τους απεσταλμένους του στην περιοχή που κατοικούν οι αποκαλούμενοι Ονίφαλοι έμαθε ότι ο ποταμός [Ινδός] εκβάλλει στην Ερυθρά Θάλασσα και σταμάτησε την προσπάθειά του. Μια άλλη φορά πίστεψε τους Ινδούς ότι υπήρχε ένας δεύτερος ποταμός σ’ εκείνη την πλευρά της Ινδίας, ρέοντας από ένα βουνό που λέγεται Αιέτος, απ’ το οποίο πηγάζει και ο Ινδός. Αυτός, έλεγαν, είχε κροκόδειλους και έρεε έξω απ’ την Ερυθρά Θάλασσα, είτε έλεγαν αλήθεια είτε ψέματα. Παρόλα αυτά, ο βασιλιάς σχεδίασε μια προσπάθεια να εκτρέψει τον ποταμό, αλλά οι απεσταλμένοι του γι’ αυτό το έργο κατάφεραν να τον αποτρέψουν απ’ το σχέδιό του, με το επιχείρημα ότι θα κατέστρεφε μια περιοχή μεγαλύτερη απ’ όση θα κέρδιζε αν κατακτούσε την Αίγυπτο.

[7] Σχετικά με την πηγή του Νείλου και την Ερυθρά Θάλασσα, τα πράγματα έχουν ως εξής, εκτός αν ισχύει η δήλωση του Αθηναγόρα, γιου του Αριμνήστου. Αυτός είπε ότι η Ερυθρά Θάλασσα και ο ωκεανός έξω απ’ τις Ηράκλειες Στήλες αποτελούν μια θάλασσα, χωρίς όμως να προσκομίζει έγκυρα επιχειρήματα για να επιβεβαιώσει όσα είπε στον βασιλιά. Αλλά είναι σαφές ότι αν έρρεε απ’ αυτό το βουνό λιωμένο χιόνι, θα συνέβαιναν πολλά πράγματα αντίθετα με όσα συμβαίνουν τώρα γύρω του. Άλλωστε, το βουνό αυτό βρίσκεται, όπως λέγεται, σε απόσταση πέντε μηνών ταξιδιού μεταξύ της Αιθιοπίας και της Ινδίας. Η αναλογία της διαφοράς είναι τότε όπως η διαφορά μεταξύ μιας μακράς και μιας σύντομης διαδρομής. Τα νερά των ποταμών που πηγάζουν κοντά, αρχικά ρέουν άφθονα, ενώ στο τέλος ρέουν λιγότερο και μειούμενα. Αλλά όταν προέρχονται από μακριά, αρχικά ρέουν λιγότερο και στο τέλος ρέουν άφθονα, όπως συμβαίνει και με τους ανέμους. Εξ ου και η παροιμία: «Ξεκινώντας με νοτιά και καταλήγοντας σε βοριά». Επειδή ο νοτιάς έρχεται σε μας από μεγάλη απόσταση, αρχικά φυσάει αδύναμα και γίνεται ισχυρός όταν φτάνει. Με τον βοριά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, επειδή η κατοικημένη ζώνη συνορεύει με το βορρά. Έτσι κι ο Νείλος, αρχικά ρέει άφθονα και μετά μειωμένα και πιο αδύναμα. Επιπλέον, ρέει περισσότερο κατά τη νέα ή τη φθίνουσα σελήνη παρά κατά το πρώτο τέταρτο και κατά την πανσέληνο. Αλλά θα έπρεπε να συμβαίνει το αντίθετο, γιατί με πανσέληνο το χιόνι λιώνει. Και [η πλημμύρα συμβαίνει] όταν οι επικρατέστεροι άνεμοι έρχονται απ’ τον βορρά και όχι απ’ τον νότο, αν και ο νότιος άνεμος λιώνει το χιόνι πιο γρήγορα απ’ τον βόρειο. Η ίδια λογική ισχύει για όσους λένε ότι πηγάζει απ’ τις Ηράκλειες Στήλες. Ο Πρόμαθος ο Σάμιος είπε ότι δημιουργείται από τήξη χιονιού στο Αργυρό Όρος, απ’ όπου προέρχεται και ο Χρεμέτης [Ποταμός]. Σύμφωνα με τον ίδιο, η πορεία του καλύπτει μια ακόμη πιο εκτεταμένη περιοχή, ρέοντας σε ολόκληρη τη Λιβύη.

[8] Αρκετά έχουν ειπωθεί για την αιτία της πλημμύρας του Νείλου σύμφωνα με τον Αναξαγόρα. Αλλά θα συζητήσουμε άλλες θεωρίες που δεν έχουν πειστικά επιχειρήματα. Υπάρχουν κάποιοι που λένε ότι ο ποταμός αυξάνεται λόγω των ετησίων ανέμων, που προκαλούν την εισροή της εξωτερικής θάλασσας [ωκεανού] στις πηγές. Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι πηγές, οι οποίες είναι θερμότερες το καλοκαίρι, ξεχειλίζουν όταν ο ήλιος πλησιάζει τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου, γιατί το νερό φουσκώνει περισσότερο απ’ ό,τι στο κρύο. Καμία απ’ αυτές τις υποθέσεις δεν αξίζει ιδιαίτερη εξέταση. Γιατί αυτό με τους ετησίες ανέμους φαίνεται να αντικρούεται τα ίδια επιχειρήματα που αναφέραμε πριν, και απ’ το γεγονός ότι ο ποταμός συνήθως συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο καθώς ρέει μέσω της Λιβύης. Το ότι το νερό θα παρουσίαζε τόσο μεγάλη αύξηση λόγω φουσκώματος από φυσαλίδες είναι εντελώς αβάσιμο, καθώς οι φυσαλίδες δεν προκαλούν μεγαλύτερη ποσότητα, αλλά μεγαλύτερο όγκο με την ίδια ποσότητα.

[9] Ο Νικαγόρας ο Κύπριος λέει ότι ρέει περισσότερο το καλοκαίρι επειδή οι πηγές του βρίσκονται σε εκείνο το μέρος της γης όπου είναι χειμώνας όταν εμείς έχουμε καλοκαίρι. Ωστόσο, δεν το αποδεικνύει με σαφήνεια και φαίνεται ότι δεν ήταν προσεκτικός όταν διατύπωσε τον ισχυρισμό του. Γιατί, ενώ πράγματι είναι καλοκαίρι σ’ εμάς και χειμώνας σ’ αυτούς που κατοικούν την άλλη ζώνη, η περιοχή της γης που βρίσκεται μεταξύ των τροπικών κύκλων είναι ακατοίκητη. Εξ άλλου, η μία πλευρά οριοθετείται από έναν πολικό κύκλο που είναι πάντα ορατός, και μια άλλη από έναν πολικό κύκλο που είναι πάντα αόρατος. Το μεσαίο τμήμα μεταξύ αυτών των [πολικών] κύκλων και των τροπικών κύκλων μπορεί να κατοικηθεί σε όλον τον κύκλο της γης. Μόνο η ενδιάμεση περιοχή, μεταξύ της οποίας κινείται ο ήλιος έχει το μέγεθος δύο ζωνών. Υπάρχουν δηλαδή δύο [κατοικήσιμες] περιοχές, αλλά μόνο μία είναι κατοικημένη. Συμβαίνει λοιπόν η πορεία του [Νείλου] να διασχίζει περιοχή διπλάσια του πλάτους της κατοικημένης, η οποία είναι ακατοίκητη λόγω της υπερβολικής ζέστης. Επομένως, αν δεν σταματούσε κατά τη διέλευσή του απ’ τη Λιβυκή Θάλασσα, αλλά είχε μια αδιάκοπη πορεία, θα είχε αμέτρητο μήκος. Γι’ αυτό, όσο είναι αδύνατη η θεωρία όσων λένε ότι η ροή προέρχεται απ’ το χιόνι, άλλο τόσο είναι κι αυτών που διακηρύσσουν αυτή την τελευταία θεωρία.

[10] Απ’ την απαρίθμησή μας απομένουν τρεις εξηγήσεις γιατί μπορεί να ανεβεί η στάθμη του ποταμού. Τον χειμώνα, το νερό που υπάρχει μπορεί να απομακρυνθεί. Αυτό θα συνέβαινε υπό την επίδραση της ξήρανσης απ’ τον ήλιο, όπως αναφέρει ο μυθογράφος Ηρόδοτος. Ισχυρίζεται ότι τον χειμώνα ο ήλιος δεν επιτρέπει τη διέλευση απ’ τη Λιβύη καθώς τραβάει το νερό προς το μέρος του, ενώ γύρω απ’ το θερινό ηλιοστάσιο έρχεται προς τα βόρεια. Ωστόσο, δεν το αναλύει λεπτομερώς. Γιατί ο Νείλος δεν θα έπρεπε να είναι ο μόνος που παρουσιάζει αυτή τη συμπεριφορά. Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι ο ήλιος τραβάει υγρασία με τον ίδιο τρόπο απ’ όλη τη Λιβύη. Και είναι ανόητο να πιστεύουμε ότι ο ήλιος κινείται διαφορετικά στον κατοικήσιμο κόσμο ανάλογα με κάθε περιοχή. Διότι παντού οι ηλιακοί δείκτες σχηματίζουν σκιά προς το βορρά, διαφέροντας μόνο ως προς το μέγεθος της σκιάς που ρίχνουν. Καθώς λένε, η Λιβύη είναι αμφιθαλάσσια και, επομένως, κι αυτή η εξήγηση είναι αδύνατη.

[11] Απομένουν να συζητηθούν δύο ακόμη υποθέσεις. Η μία είναι ότι η γη θερμαίνεται τον χειμώνα και επειδή οι πηγές του Νείλου βρίσκονται σε τέτοιο έδαφος, το νερό στερεύει. Αυτό συμβαίνει και σ’ άλλες περιπτώσεις, όπως σε πηγάδια στη Φρυγία που στερεύουν τον χειμώνα, αλλά γεμίζουν το καλοκαίρι· και στην Όλυνθο της Χαλκιδικής, ορισμένα πηγάδια είναι πιο γεμάτα το καλοκαίρι. Αυτή η εξήγηση μοιάζει πιο λογική απ’ όσες έχουμε εξετάσει πριν.

[12] Τώρα όμως απομένει μόνο μία εξήγηση απ’ την απαρίθμησή μας. Πρέπει να την αναφέρουμε αυτή την εξήγηση, ώστε να μην υπάρχει πλέον πρόβλημα. Διότι προέρχεται από παρατήρηση, καθώς τα φαινόμενα έγιναν ορατά από αυτόπτες μάρτυρες. Έχει παρατηρηθεί ότι βρέχει πολύ και άφθονα στην Αιθιοπία κατά την περίοδο απ’ την ανατολή του Κύνα [Σείριου] έως την ανατολή του Αρκτούρου, αλλά όχι τον χειμώνα. Οι φυτείες τρέφονται απ’ τη βροχή και μεγαλώνουν. Και έτσι η πλημμύρα έρχεται μαζί με τους ετησίες ανέμους [μουσώνες]. Αυτοί οι άνεμοι φέρνουν σύννεφα στην περιοχή, όπως και όποιοι άλλοι προηγούμενοι θερινοί άνεμοι. Όταν τα σύννεφα προσκρούουν στα βουνά, το νερό κατεβαίνει προς τις λίμνες απ’ τις οποίες ρέει ο Νείλος. Αυτή την εξήγηση επικυρώνουν και οι ασυνέπειες του ισχυρισμού της προέλευσης του νερού απ’ το χιόνι. Διότι στην πορεία των μηνών, ο ποταμός πλημμυρίζει περισσότερο και τα νερά του είναι συνήθως πιο άφθονα· δηλαδή, δεν είναι εξίσου εκτεταμένος στην αρχή όσο στη συνέχεια. Επιπλέον, είναι πιο περιορισμένος όταν φυσούν οι νότιοι άνεμοι απ’ ό,τι όταν φυσούν οι βόρειοι. Οι τελευταίοι φέρνουν σύννεφα στην περιοχή, απ’ τα οποία προέρχεται το νερό που κάνει τον Νείλο να φουσκώνει. Για τον Νείλο λοιπόν αρκεί να ειπωθούν αυτά.

Τρίγλωσσο κείμενο του βιβλίου

268KB ∙ PDF file

Download

Download

1. D. Koutsoyiannis, and T. Iliopoulou, Understanding Climate: Gifts from the Nile, 60 pages, SR 301, The Heritage Foundation, Washington, DC, USA, 2024.
[Κατανόηση του κλίματος: Δώρα απ’ τον Νείλο]

2. Φράγμα του Ασουάν - Βικιπαίδεια.

3. Απ’ το βιβλίο L. Hofelich (σελ. 268) στο “Egypt, Descriptive, Historical, and Picturesque”, by G. Ebers, Cassell & Co., New York, USA, 1878. (Εγχρωματισμός απ’ το palette.fm.)

4. Καρέ απ’ το 1960s Σοβιετικό φιλμ “Egypt Our Arab Ally — Nasser Era” Part 1 Of 2 Suez Canal & Cairo. ((Εγχρωματισμός απ’ το deepai.org.)

5. D. Koutsoyiannis, and N. Mamassis, From mythology to science: the development of scientific hydrological concepts in the Greek antiquity (solicited), European Geosciences Union General Assembly 2018, Geophysical Research Abstracts, Vol. 20, Vienna, EGU2018-10143-1, European Geosciences Union, 2018.

6. Photius, Myriobiblon sive Biblioteheca (Φωτίου Μυριόβιβλον ή Βιβλιοθήκη), Librorum quos Photius Patriarcha Constantinapolitanus Legit & Censuit), Oliua Pauli Stephani, Colonia (Cologne), 1611.
https://archive.org/details/bub_gb_7aff8OLv0T8C (ελληνικό πρωτότυπο και μετάφραση στα λατινικά), http://remacle.org/bloodwolf/erudits/photius/ (ελληνικό πρωτότυπο και γαλλική μετάφραση) και http://www.tertullian.org/fathers/photius_01toc.htm (αγγλική μετάφραση τμημάτων).

Άγιος Φώτιος (820 - 893 μ.Χ.), Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (858 — 867 & 877 — 886 μ.Χ.)

7. D. Koutsoyiannis, and N. Mamassis, From mythology to science: the development of scientific hydrological concepts in the Greek antiquity and its relevance to modern hydrology, Hydrology and Earth System Sciences, 25, 2419–2444, doi:10.5194/hess-25-2419-2021, 2021.

8. P. Beullens, Facilius sit Nili caput invenire: Towards an attribution and reconstruction of the Aristotelian treatise De inundatione Nili, in: Translating at the Court: Bartholomew of Messina and Cultural Life at the Court of Manfred, King of Sicily, Vol. 45, 303–329, https://lirias.kuleuven.be/retrieve/293331, 2014.

9. D. Bonneau, Liber Aristotelis de inundatione Nili – texte – traduction – étude, Études de Papyrologie, 9, 1–33, 1971.

10. P. Beullens, De overstroming van de Nijl, Een vergeten traktaat van Aristoteles?, Tijdschr. Filos., 73, 13–534, https://doi.org/10.2143/TVF.73.3.2131119, 2011.

11. Ζήτησα από τη Grok να ψάξει αν υπάρχει κάπου μια αγγλική μετάφραση και επιβεβαίωσε ότι δεν υπάρχει.

12. Βλ. Αριστοτέλους “Περὶ οὐρανοῦ”, ΙΙ, 13, ΙΙ.

13. Βλ. Koutsoyiannis and Mamassis, 2021, ό.π.

14. Ο Κοπέρνικος στο χειρόγραφο του βιβλίου του “De revolutionibus” συμπεριέλαβε αναφορές στον Φιλόλαο και τον Αρίσταρχο, αλλά τις διέγραψε πριν τη δημοσίευσή του (βλ. Koutsoyiannis and Mamassis, 2021, ό.π.).

15. Sagoff, M.: Welcome to the Narcisscene, Breakthrough Journal, 9, 2018.

16. MAGA comes for the ‘woke pope’ after pontiff blesses block of ice in climate change gesture | The Independent.

17. ΗΠΑ: Το βραβείο Stony Brook Council University απονεμήθηκε στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο - ertnews.gr.

18. J.E. Hansen, et al., Global warming has accelerated: are the united nations and the public well-informed? Environment: Science and Policy for Sustainable Development 67.1, 6-44, 2025.