Θα πεθάνουμε από κλιματική αλλαγή;
Και με ποιον ακριβώς τρόπο;
[Υπάρχει και αγγλική έκδοση της ανάρτησης—There is also an English version of this post]
«Ναι, φυσικά θα πεθάνουμε από κλιματική αλλαγή», θα απαντούσαν οι περισσότεροι κλιμανήσυχοι στην ερώτησή μου. Ωστόσο, ορισμένοι έχουν αρχίσει να αμφιβάλλουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Hannah Ritchie, η οποία άλλαξε την άποψή της, όπως ανέφερε η εφημερίδα The Guardian πέρυσι: “I thought most of us were going to die from the climate crisis. I was wrong” [«Νόμιζα ότι οι περισσότεροι από εμάς θα πεθάνουμε από κλιματική κρίση. Έκανα λάθος»]. Τώρα πιστεύει ότι θα πεθάνουμε από περιβαλλοντικά προβλήματα, ιδίως απ’ την ατμοσφαιρική ρύπανση, καθώς αυτά είναι σήμερα πολύ πιο θανατηφόρα. Δεν ξέρω αν εξακολουθεί να επιμένει ότι «ο στόχος για τις επόμενες δεκαετίες είναι να φέρει όσο το δυνατόν περισσότερες χώρες στο πράσινο ορθογώνιο» και αν η επίτευξη αυτού του στόχου θα επιταχύνει ή θα επιβραδύνει το θάνατό μας. Εδώ αναφέρομαι σε ένα γράφημα που αναπαράγω από ανάρτησή της στο X, στο οποίο υποθέτει ότι θα έχουμε άφθονη ενέργεια (και επομένως πολλά χρήματα)1 χωρίς εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.
Επιστρέφοντας στην άποψη της εφημερίδας The Guardian για τον θάνατό μας, φαίνεται να υποστηρίζει ότι ο θάνατος από κλιματική αλλαγή είναι ήδη πραγματικότητα. Ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην εφημερίδα αυτή μας ενημέρωσε ότι αυτό το καλοκαίρι υπήρξαν πολλοί θάνατοι που σχετίζονταν με καύσωνες στην Ευρώπη, τα δύο τρίτα των οποίων οφείλονταν στην ανθρωπογενή θέρμανση του πλανήτη.
Φυσικά, αυτή η «είδηση» αναπαράχθηκε ευρέως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα η εφημερίδα Καθημερινή αναφέρει στην αγγλική έκδοσή της: “Athens among cities with rising heat deaths” [«Η Αθήνα μεταξύ των πόλεων με αύξηση των θανάτων από καύσωνα»]. Παρέχει περαιτέρω λεπτομέρειες, όπως:
In Greece, 808 deaths were recorded, including 630 in Athens alone. Researchers said Rome, Athens and Bucharest had the highest excess mortality rates among European capitals. “The main reason Athens ranks second is the high temperatures observed this year,” said Garyfallos Konstantinoudis, lecturer in biostatistics and epidemiology at Imperial College London.
[Μετάφραση: Στην Ελλάδα καταγράφηκαν 808 θάνατοι, εκ των οποίων 630 μόνο στην Αθήνα. Οι ερευνητές ανέφεραν ότι η Ρώμη, η Αθήνα και το Βουκουρέστι είχαν τα υψηλότερα ποσοστά υπερβάλλουσας θνησιμότητας μεταξύ των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. «Ο κύριος λόγος για τον οποίο η Αθήνα κατατάσσεται δεύτερη είναι οι υψηλές θερμοκρασίες που παρατηρήθηκαν φέτος», δήλωσε ο Γαρύφαλλος Κωνσταντινούδης, λέκτορας βιοστατιστικής και επιδημιολογίας στο Imperial College του Λονδίνου.]
Στην ελληνική της έκδοση, η εφημερίδα πρόβαλε το θέμα ακόμη περισσότερο (όπως άλλωστε έκαναν και άλλα πολλά μέσα «ενημέρωσης»):
Το ελληνικό κείμενο είναι εκτενέστερο απ’ το αγγλικό αλλά λέει πάνω-κάτω τα ίδια, π.χ.:
Συγκεκριμένα στην Αθήνα προκλήθηκαν 630 επιπλέον θάνατοι λόγω κλιματικής κρίσης, σε σύνολο 808 στην Ελλάδα. Πρόκειται για συμπεράσματα μεγάλης ανάλυσης σε 854 ευρωπαϊκές πόλεις, που πραγματοποίησαν ερευνητές του Imperial College London και του London School of Hygiene and Tropical Medicine. […]
Σημαντικές απώλειες καταγράφονται στη Θεσσαλονίκη, με 59 νεκρούς λόγω ζέστης, εκ των οποίων οι 43 οφείλονται στις αυξημένες θερμοκρασίες λόγω κλιματικής αλλαγής, ποσοστό μεγαλύτερο από την Αθήνα.
Απ’ την αρχή, κατάλαβα ότι όλα αυτά ήταν ψέματα, και γι' αυτό γράφω αυτό το σημείωμα.2 Μου ήταν εύκολο να καταλάβω ότι ήταν ψέματα, καθώς γνωρίζω ότι:
Η γενική τάση στον αριθμό των θανάτων που προκαλούνται από όλους τους φυσικούς κινδύνους είναι φθίνουσα.3
Η συντριπτική πλειονότητα των θανάτων που σχετίζονται με ακραίες θερμοκρασίες οφείλονται στο κρύο και όχι στη ζέστη. Συγκεκριμένα, μια ανάλυση που πραγματοποιήθηκε σε πολλές χώρες από τους Gasparrini et al. (2015)4 υποδηλώνει ότι το 95% των θανάτων αυτού του τύπου οφείλονται στο κρύο. Μια πιο πρόσφατη μελέτη των Zhao et al. (2021)5 εκτιμά ότι το ποσοστό των θανάτων από το κρύο υπερβαίνει το 90% του συνόλου.
Είναι πολύ νωρίς για να έχουμε αξιόπιστα καταγεγραμμένα στοιχεία για τους θανάτους του περασμένου καλοκαιριού —πόσο μάλλον πληροφορίες για την αιτία τους. Έχω αναζητήσει πολλές φορές στοιχεία για τη θνησιμότητα και πάντα δυσκολευόμουν να βρω πρόσφατα δεδομένα. Επομένως, είμαι βέβαιος ότι δηλώσεις όπως «καταγράφηκαν 808 θάνατοι» ή «Σημαντικές απώλειες καταγράφονται στη Θεσσαλονίκη, με 59 νεκρούς» δεν μπορούν παρά να είναι ψέματα.
Ο μεγαλύτερος αριθμός θανάτων στην Ελλάδα από φυσικές καταστροφές σημειώθηκε το 1987 (με 2000 θανάτους στην Αθήνα σε αυτό το μεμονωμένο συμβάν, σε σύνολο 2758 συνολικών θανάτων από φυσικές καταστροφές σε ολόκληρη την περίοδο των δεδομένων, 1980-2018, και για ολόκληρη την Ελλάδα).6 Ο δεύτερος υψηλότερος αριθμός θανάτων σημειώθηκε το 1958 (με 600 θανάτους, κυρίως στη Θεσσαλία).7 Ζω στην Αθήνα και δεν γνωρίζω κανένα σημαντικό περιστατικό μαζικών θανάτων που να σχετίζεται με καύσωνα στον 21ο αιώνα. Επομένως, η «αύξηση των θανάτων από καύσωνα» μπορεί να είναι μόνο ψέμα.
Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι τα παραπάνω «ειδησεογραφικά» άρθρα υποστηρίζονται από «επιστήμη», και συγκεκριμένα από την ακόλουθη μελέτη του φημισμένου Imperial College London. Το άρθρο του Guardian παρέχει έναν σύνδεσμο προς τη μελέτη, της οποίας το εξώφυλλο είναι το ακόλουθο.
Δεν θα χαρακτήριζα αυτή την έκθεση ως προϊόν «επιστήμης». Συνήθως χρησιμοποιώ τον όρο «σοφιστεία» για τέτοιου είδους εκθέσεις, αλλά νομίζω ότι αυτή δεν αξίζει ούτε καν αυτόν τον τελευταίο χαρακτηρισμό. Δεν τη διάβασα, καθώς δεν μπορώ να αντέξω να διαβάζω τέτοιου είδους εκθέσεις που έχουν σχεδιαστεί με στόχο να προκαλέσουν φόβο. Απλώς την ξεφύλλισα για να δω τα δεδομένα θνησιμότητας που χρησιμοποιεί. Κατάλαβα ότι δεν βασίζεται σε πραγματικά δεδομένα, αλλά σε μια εικονική πραγματικότητα που έχει κατασκευαστεί από μοντέλα. Για να επιβεβαιώσω τις υποψίες μου, ζήτησα από τη Grok (ένα bot τεχνητής νοημοσύνης που έχει κατασκευαστεί από την xAI) να τη διαβάσει — και πράγματι, σε αντίθεση με μένα, η Grok δεν διστάζει καθόλου να διαβάσει ανόητες εκθέσεις. Ακολουθεί ο διάλογός μας (σε ελληνική μετάφραση):
ΔΚ: Θα μπορούσες να ρίξεις μια ματιά στο συνημμένο έγγραφο και να ελέγξεις αν οι συγγραφείς χρησιμοποίησαν πραγματικά στοιχεία για τους θανάτους κατά την περίοδο που εξέτασαν;
Grok: Όχι, οι συγγραφείς δεν χρησιμοποίησαν πραγματικά δεδομένα θανάτων από την περίοδο που εξετάστηκε (καλοκαίρι 2025). Αντ' αυτού, βασίστηκαν σε ιστορικά δεδομένα θνησιμότητας έως το 2019, σε συνδυασμό με καθιερωμένα επιδημιολογικά μοντέλα και συναρτήσεις έκθεσης-αντίδρασης, για να εκτιμήσουν τους αναμενόμενους θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη. Αυτό αναφέρεται ρητά στο έγγραφο, όπου σημειώνεται ότι ο πραγματικός αριθμός θανάτων για το 2025 δεν ήταν διαθέσιμος κατά τη στιγμή της σύνταξης, οπότε για τους υπολογισμούς τους χρησιμοποιήθηκε ένα σταθερό βασικό ποσοστό θνησιμότητας που προέκυψε από ιστορικά δεδομένα.
Γιατί οι συγγραφείς δεν περίμεναν τα «πραγματικά στοιχεία θανάτων» για το 2025 πριν τα μελετήσουν; Γιατί δημοσίευσαν την έκθεσή τους χωρίς να την υποβάλουν σε αξιολόγηση από ομότιμους; Γιατί μελέτησαν τους θανάτους από τη ζέστη και όχι τους θανάτους από το πιο θανατηφόρο κρύο; Λοιπόν, η θρησκευτική πτυχή της κλιμαλακίας8 οφείλει να συνδεθεί με την «κόλαση».9 Από αυτή την άποψη, η ζέστη εξυπηρετεί καλύτερα από το κρύο διάφορα δημοφιλή σλόγκαν, όπως «κλιματική αποκάλυψη», «κλιματική υπαρξιακή απειλή», «παγκόσμιος βρασμός», «παγκόσμια πυρπόληση» κτλ.
Αλλά ίσως αυτός ο τύπος κινδυνολογίας είναι ήδη ξεπερασμένος. Το World Economic Forum (WEF) [Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ], το οποίο συντονίζει την ατζέντα, φαίνεται να έχει ήδη αλλάξει την προοπτική από την «κλιματική κρίση» στην «υδατική κρίση». Οι λόγοι εξηγούνται στην ακόλουθη “Press Conference: The New Economics of Water - Launch of Global Commission” [«Συνέντευξη Τύπου: Η νέα οικονομία του νερού - Έναρξη της Παγκόσμιας Επιτροπής» (Νταβός | #WEF22).
Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα, μεταφρασμένο στα ελληνικά, απ’ την ομιλία της Mariana Mazzucato, στελέχους του WEF (και του UCL), που μεταγράφηκε από το βίντεο.
Καταφέραμε πραγματικά να εμβολιάσουμε όλους τους ανθρώπους στον κόσμο; Όχι. Επομένως, πρέπει να τονίσουμε το νερό ως παγκόσμιο κοινό αγαθό και να αναδείξουμε τη σημασία της συνεργασίας, τόσο από την οπτική γωνία των παγκόσμιων κοινών αγαθών όσο και από την οπτική γωνία του ατομικού συμφέροντος, επειδή υπάρχει μια παράλληλη σχέση μεταξύ των δύο. Αυτό είναι σημαντικό όχι μόνο επειδή δεν έχουμε καταφέρει να λύσουμε αυτά τα προβλήματα, αλλά και επειδή έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά. Και το νερό είναι κάτι που οι άνθρωποι κατανοούν.
Ξέρετε, η κλιματική αλλαγή είναι κάπως αφηρημένη έννοια. Μερικοί την καταλαβαίνουν πολύ καλά, άλλοι την καταλαβαίνουν λίγο, άλλοι δεν την καταλαβαίνουν καθόλου. Το νερό – κάθε παιδί ξέρει πόσο σημαντικό είναι να έχει νερό όταν παίζει ποδόσφαιρο και διψάει, χρειάζεται νερό.
Θα επωφεληθούν οι συνάδελφοί μου υδρολόγοι (π.χ. σε χρήματα και φήμη) απ’ την αναδυόμενη αλλαγή προοπτικής απ’ την «κλιματική κρίση» στην «υδατική κρίση»; Αμφιβάλλω, εκτός αν αποτάξουν πλήρως την επιστήμη.
Οι έμποροι του φόβου θανάτου δεν ενδιαφέρονται να υποστηρίξουν τους επιστήμονες, ούτε νοιάζονται για την πραγματική επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη και εξειδίκευση. Προτιμούν να χρηματοδοτούν όσους προωθούν την ατζέντα τους.
Οι έμποροι του φόβου θανάτου δεν θέλουν να μας σώσουν από το θάνατο. Αντίθετα, προτιμούν να μας δουν νεκρούς, προκειμένου να «λύσουν» το πρόβλημα του «υπερπληθυσμού», καθώς και τα δικά τους οικονομικά προβλήματα.
Αυτό αφορά ιδιαίτερα εμάς τους ηλικιωμένους. Από τον θάνατό μας, το όφελός τους θα είναι διπλό. Θα απαλλαγούν από ανθρώπους με εμπειρία ζωής που τους κάνει δύσπιστους για την τρέχουσα κατάσταση των πραγμάτων και τις εκτοξευόμενες απειλές. Και θα βελτιώσουν την οικονομία, δεδομένου ότι η κοινωνική πρόνοια για τους ηλικιωμένους (σύνταξη, ασφάλιση υγείας και αναπηρίας) «δεν είναι πλέον βιώσιμη» και, σύμφωνα με τον Γερμανό καγκελάριο Friedrich Merz,10 χρειάζεται μεταρρύθμιση.
Πρβλ. την προηγούμενη ανάρτησή μου:
Βλ. τεκμηρίωση στο κεφάλαιο 11 του βιβλίου μου: Stochastics of Hydroclimatic Extremes - A Cool Look at Risk. [Στοχαστική των Ακραίων Υδροκλιματικών Φαινομένων - Μια Ψύχραιμη Ματιά στη Διακινδύνευση].
Ενημέρωση 2025-09-21: Αντιγράφω εδώ από το βιβλίο μου το Σχήμα 11.15, που δείχνει το μέσο ποσοστό θανάτων ανά αιτία κατά τη δεκαετία του 2010, χρησιμοποιώντας δεδομένα από το Our World in Data.
Gasparrini, A., Guo, Y., Hashizume, M., Lavigne, E., Zanobetti, A., Schwartz, J., Tobias, A., Tong, S., Rocklöv, J., Forsberg, B., and Leone, M., 2015. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. The Lancet, 386 (9991), 369-375.
Zhao, Q., Guo, Y., Ye, T., Gasparrini, A., Tong, S., Overcenco, A., Urban, A., Schneider, A., Entezari, A., VicedoCabrera, A.M. and Zanobetti, A., 2021. Global, regional, and national burden of mortality associated with non-optimal ambient temperatures from 2000 to 2019: a three-stage modelling study. The Lancet Planetary Health, 5(7), e415-e425.
Τα στοιχεία που παρέχω προέρχονται από τη βάση δεδομένων της Munich Re, μέρος της οποίας ήταν διαθέσιμο στο κοινό πριν από μερικά χρόνια. Πράγματι, υπήρχε μια εφαρμογή με την οποία μπορούσε κανείς να περιηγηθεί σε αυτό το μέρος της βάσης δεδομένων. Ωστόσο, αργότερα έκοψαν τη δημόσια πρόσβαση (αντικατέστησαν την εφαρμογή με το μήνυμα “Please contact us” [«Παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας»]). Είχα όμως αποθηκεύσει τα παρακάτω στιγμιότυπα οθόνης απ’ την εφαρμογή τους, τα οποία υποστηρίζουν τα στοιχεία που παρέχω.
Η πηγή γι’ αυτό το συμβάν, το οποίο δεν καλύπτεται από τη βάση δεδομένων της Munich Re, είναι η Wikipedia.
Το δεύτερο συνθετικό του όρου «κλιμαλακία» που έχω εισαγάγει έχει την κλασική (αρχαία) ελληνική σημασία, δηλαδή αποχαύνωση (βλ. Επιτάφιο του Περικλέους) και όχι τη νεοελληνική.
Τον όρο «κόλαση» τον χρησιμοποίησε για παράδειγμα ο συνομιλητής - αντίπαλός μου στο διάλογο Το κλίμα της γης αλλάζει ή το αλλάζουμε; (Δημήτρης Κουτσογιάννης, Δημήτρης Λάλας, 16 Νοεμβρίου 2011), όπου έκανα την παρουσίαση Το κλίμα αλλάζει … εδώ και 4.5 δισεκατομμύρια χρόνια (doi:10.13140/RG.2.2.24054.19524, Σύλλογος αποφοίτων Massachusetts Institute of Technology, Σύλλογος αποφοίτων University of Michigan).