Η συνέντευξη είχε πάρα πολλές επισκέψεις, περισσότερο από μια τάξη μεγέθους πάνω απ’ τις επισκέψεις στο ταπεινό ιστολόγιο της Κλιμάθειας.

Οφείλω να ευχαριστήσω τον κ. Καρβουνόπουλο που προσκαλώντας με μού έδωσε την ευκαιρία να απευθυνθώ στο ευρύτατο κοινό του καναλιού του, καθώς και για την πολύ ωραία συζήτηση που είχαμε.

Στη σχετική σελίδα του YouTube υπήρξαν επίσης πάρα πολλά σχόλια αναγνωστών, τους οποίους ευχαριστώ θερμά. Άλλους για την ευγένεια και την ενθάρρυνση τους. Και άλλους για την επιβεβαίωση της φράσης του Mark Twain που ανέφερα στη συνέντευξη:

“It’s easier to fool people than to convince them that they have been fooled.” («Είναι πιο εύκολο να κοροϊδεύεις τους ανθρώπους, παρά να τους πείσεις ότι τους έχουν κοροϊδέψει»).

Διαβάζοντας κάποια απ’ τα σχόλια, μού ήρθε στο μυαλό η ακόλουθη προτροπή του Επίχαρμου2, που δυστυχώς η σημερινή κοινωνία αποφεύγει να ακολουθήσει, προτιμώντας να υιοθετεί τα στερεότυπα που της σερβίρει η παντοδύναμη προπαγάνδα:

«Νᾶφε3 καὶ μέμνασʼ ἀπιστεῖν· ἄρθρα ταῦτα τᾶν φρενῶν.» («Να είσαι νηφάλιος και να θυμάσαι να δυσπιστείς· αυτά είναι οι κλειδώσεις που κινούν το μυαλό.»)

Τη φράση τη μεταφέρει ο ιστορικός Πολύβιος4, χωρίς αναφορά στον Επίχαρμο. Την απόδοσή στην Επίχαρμο την κάνει ο Κλήμης ο Αλεξανδεύς5, ο οποίος συμπληρώνει:

«Πολλὰ ἀπιστία δέδρακεν ἀγαθὰ ‹καὶ› πίστις κακά.» («Πολλά καλά έχει φέρει η δυσπιστία, και πολλά κακά η (τυφλή) εμπιστοσύνη.»

Ακολουθεί το πολύ δυνατό χωρίο του:

«Αὐτίκα τὸ μὲν ἀπιστεῖν τῇ ἀληθείᾳ θάνατον φέρει ὡς τὸ πιστεύειν ζωήν, ἔμπαλιν δὲ τὸ πιστεύειν τῷ ψεύδει, ἀπιστεῖν δὲ τῇ ἀληθείᾳ εἰς ἀπώλειαν ὑποσύρει.» («Διότι το να δυσπιστεί κανείς στην αλήθεια φέρνει θάνατο, όπως το να πιστεύει (στην αλήθεια) φέρνει ζωή. Αντίθετα, το να πιστεύει κανείς στο ψέμα και να δυσπιστεί στην αλήθεια, τον παρασύρει στην καταστροφή.»)

Εδώ θέλω να διευκρινίσω το αυτονόητο. Δεν ξέρω την αλήθεια, την ψάχνω. Γι’ αυτό, όπως συστήνω δυσπιστία στα στερεότυπα της προπαγάνδας, την ίδια δυσπιστία συστήνω και σ’ αυτά που λέω και γράφω. Άλλωστε, το κυριότερο είναι να γυμνάσουμε τις «κλειδώσεις που κινούν το μυαλό» (τα «ἄρθρα τᾶν φρενῶν»).

Στους σχολιαστές εκείνους που με περισσή εμβρίθεια αναλύουν τα θέματα του κλίματος απορρίπτοντας αυτά που λέω, συστήνω να δουν τις δημοσιεύσεις μου που μόνο για το κλίμα είναι προς το παρόν 81 (οι περισσότερες απ’ αυτές σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά)6 και να αντικρούσουν αυτές, αντί να αναλώνουν την επιστημονική εμβρίθειά τους στην αντίκρουση της χαλαρής κουβέντας με τον κ. Καρβουνόπουλο.

Επειδή οι δυνατότητές μου είναι περιορισμένες και η προτεραιότητά μου είναι να κάνω επιστημονική δουλειά, παρά να προβληθώ στα κανάλια, γενικώς απορρίπτω τις προσκλήσεις στα μαζικά μέσα «ενημέρωσης» (διάβαζε «εξαπάτησης»), ούτε έχω λογαριασμούς σε social media. Η εν λόγω συνέντευξη ήταν μια εξαίρεση. Για τον ίδιο λόγο δεν απαντώ σε καθένα απ’ τα πολλά σχόλια που αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα του καναλιού. Όμως δεσμεύομαι να απαντήσω σε όσα σχόλια αναρτηθούν σ’ αυτόν εδώ τον ιστότοπο.

Εναλλακτικά, αν οι εν λόγω εμβριθείς σχολιαστές δεν έχουν το ενδιαφέρον της αντίκρουσης για θέματα κλίματος, θα μπορούσαν να στέψουν την εμβρίθειά τους στο Φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ.7

Τέλος, σ’ αυτούς που αμφισβητούν την ειδικότητά μου στα θέματα του κλίματος, επειδή είμαι πολιτικός μηχανικός έχω δυο κουβέντες να πω. Η πρώτη είναι ότι, ότι, όπως έχουν ανυψωθεί στη διεθνή πολιτική σκηνή, τα θέματα του κλίματος έχουν γίνει υπερβολικά σοβαρή υπόθεση για να την εμπιστευτούμε στους λεγόμενους «κλιματικούς επιστήμονες».8 Και η δεύτερη είναι να λάβουν υπόψη τους ότι τη μεγαλύτερη στην ιστορία συμβολή στην κατανόηση των κλιματικών αλλαγών την έχει κάνει ο πολιτικός μηχανικός Milutin Milanković.9

Leave a comment

Παρουσίαση: Κλιματική κρίση, υδατική κρίση, αγροτική κρίση, ή πνευματική κρίση;

3.59MB ∙ PDF file

Download

Εκδήλωση Public Science, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Άρτα, 2026.

Download

Η θέση που παρουσίασα είναι ότι και οι τέσσερις κρίσεις στις οποίες αναφέρομαι είναι σκόπιμες, με τη διαφορά ότι η τελευταία είναι πραγματική και επικίνδυνη κρίση, ενώ οι άλλες τρεις είναι στημένες χωρίς πραγματικό αντίκρυσμα. Όλες οι κρίσεις έχουν σχεδιαστεί απ’ την κλίκα των κοντρολιγαρχών, στην επιδίωξή τους για απόλυτη παγκόσμια ηγεμονία. Μια καλή ιδέα για το πώς θα έμοιαζε ο πλανήτης αν τα κατάφερναν μπορεί κανείς να σχηματίσει παρατηρώντας το Επσταϊν-ιστάν. Αναφέρθηκα σ’ αυτό εν τάχει, ως στοιχείο κλειδί που αποκαλύπτει την πνευματική και συνάμα ηθική κατάρρευση, στην προτελευταία διαφάνειά μου, παρουσιάζοντας τη σχέση μαζί του διάφορων φερόμενων ως διανοούμενων:

Δεν παρουσίασα την κύρια έρευνά μου για το κλίμα, τα ευρήματα της οποίας αμφισβητούν τη λεγόμενη «κλιματική επιστήμη» (στην πραγματικότητα κλιματική σοφιστεία) στο σύνολό της. Μια περίληψη αυτών των ευρημάτων υπό μορφή δεκαλόγου έχω δώσει σε παλιότερη ανάρτησή μου:

Όμως η έρευνά μου ψάχνει παράλληλα και ένα άλλο μονοπάτι. Αυτή η παράλληλη έρευνά μου είναι ιστορική, με στόχο να αποκαλύψει γιατί και πώς στήθηκε η κλιματζέντα, και ποιες είναι οι πραγματικές επιδιώξεις της.1 Η εν λόγω παρουσίασή μου εντάσσεται σε αυτόν τον παράλληλο κλάδο της έρευνάς μου.

Προφανώς δεν έχω αυταπάτες ότι τα ευρήματά μου στην κύρια και την παράλληλη έρευνά μου θα γίνουν αποδεκτά απ’ το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας κι απ’ το ευρύ κοινό. Αντίθετα:

• Τα ευρήματα της κύριας (επιστημονικής) έρευνάς μου αντιμετωπίζονται ως εσφαλμένα με το επιχείρημα ότι αντιβαίνουν στην κυρίαρχη επιστήμη. Και δεν έχει σημασία πως κανένας δεν εντόπισε κανένα σφάλμα στις εργασίες μου.

• Όσο για τα ευρήματα της παράλληλης (ιστορικής) έρευνάς μου, αυτά αντιμετωπίζονται ως συνωμοσιολογίες. Και δεν έχει σημασία που, για ό,τι έχω γράψει, παραθέτω πλήρη στοιχεία από πρωτογενείς πηγές. Στοιχεία που τεκμηριώνουν απόλυτα τους ισχυρισμούς μου.

Έχω πλήρη επίγνωση για τις δυσκολίες, αλλά δεν πτοούμαι. Ούτε με ενοχλούν οι ταμπέλες του αρνητή2 και του ψεκασμένου που έχω «κατακτήσει».

Οι λόγοι που δεν περιορίστηκα στην κύρια επιστημονική έρευνα για το κλίμα, αλλά έκανα και την παράλληλη έρευνα ήταν αρχικώς για να εξηγήσω τους λόγους για τις προσπάθειες λογοκρισίας και φίμωσης, τόσο δικής μου όσο και άλλων ερευνητών, αλλά και τις δυσκολίες που είχα για να δημοσιεύσω την έρευνά μου.3

Τα αποτελέσματα της έρευνάς μου αυτής ήταν εξαιρετικά θετικά για μένα:

• Έδωσα τις απαντήσεις στα ερωτήματα που με ώθησαν να ξεκινήσω την παράλληλη έρευνα.

• Κατανόησα καλύτερα τον κόσμο που ζούμε, ψάχνοντας τις διασυνδέσεις και συνέργειες με παράλληλες ατζέντες που προωθούν οι κοντρολιγάχες (π.χ. μαζικές μεταναστεύσεις, τάχα κλιματικές, αναξιοκρατία, κινήματα τύπου ΛΟΑΤΚΙ, βιοόπλα).

• Το κυριότερο, ενίσχυσαν την εμπιστοσύνη μου στα επιστημονικά ευρήματά μου για το κλίμα, αλλά και τη θέλησή μου να συνεχίσω αυτή την επιστημονική έρευνα. Ο μηχανισμός αυτής της ενίσχυσης ήταν απλός: Κατάλαβα πως, παρά την πολυπλοκότητά τους, τα κλιματικά μοντέλα βασίζονται σε ρηχή επιστήμη σκόπιμα διαστρεβλωμένη ώστε να προβάλλεται δυσοίωνο μέλλον και να υπηρετείται η κλιματζέντα. Απ’ τη στιγμή που καταλάβει κάποιος πως πρόκειται για ρηχή και παραποιημένη επιστήμη είναι πολύ πιο εύκολο να την αντικρούσει.

Αλλά πιστεύω τα ευρήματά της παράλληλης ερευνάς μου μπορεί να είναι πολύ χρήσιμα και για όλους:

• Αυτοί που μαζεύουν χρήματα, απ’ αυτά που μοιράζονται άφθονα σε όσους προωθούν την κλιματζέντα (είτε είναι επιστήμονες είτε επικοινωνιολόγοι/δημοσιογράφοι) για να κοροϊδεύουν (είτε εν γνώσει τους είτε και ανυποψίαστα) την κοινωνία, καλό είναι να γνωρίζουν ότι δεν μπορούν να κοροϊδεύουν τους πάντες. Κάποιοι είναι υποψιασμένοι και γνωρίζουν «τι παίζει». Και δεν δίνουν άφεση αμαρτιών ούτε στους ανυποψίαστους. Θα όφειλαν να υποψιαστούν. Όταν κάποιος σου δίνει αφειδώς λεφτά, κάποιον σκοπό θα έχει — κι αυτός δεν θα είναι η σωτηρία του πλανήτη.

• Διάφοροι που έχουν θέσεις ευθύνης και χρησιμοποιούν την «κλιματική κρίση» ως αποδιοπομπαίο τράγο4 για απόσειση των ευθυνών τους, καλό είναι να γνωρίζουν ότι κάποιοι άλλοι ξέρουν πως λένε ψέματα και ότι, σύμφωνα με τον Σοφοκλή, «ουδέν έρπει ψεύδος εις γήρας χρόνου». Ή κατά το κοινώς λεγόμενο, «το ψέμα έχει κοντά ποδάρια».5

• Διάφοροι φερόμενοι ως αριστεροί που πιστεύουν πως η κλιματζέντα θα ρίξει τον καπιταλισμό ή θα κάνει δίκαιη ανακατανομή εισοδημάτων, καλό είναι να γνωρίζουν ότι υπηρετούν τους κοντρολιγάρχες και το Επσταϊνιστάν. Αν πιστεύουν ότι πρόσωπα όπως οι Ροκφέλερ, οι Ρότσιλντ, ο Αλ Γκορ, ο Μπιλ Γκέιτς, ο Τζορτζ Σόρος, οι επίγονοι του Χένρι Κίσιγκερ και του Κλάους Σβαμπ, και οι άλλες αγγελικές δυνάμεις του Επσταϊνιστάν θα ρίξουν τον καπιταλισμό, θα τους πρότεινα να το ξανασκεφτούν. Κι αν ακόμη βιοπορίζονται απ’ τα κονδύλια που οι εν λόγω αγγελικές δυνάμεις μοιράζουν αφειδώς αριστερά και δεξιά, θα μπορούσαν να σκεφτούν ότι υπάρχουν κι άλλα επαγγέλματα που δεν προϋποθέτουν να πουλάει κανείς την ψυχή του στο διάολο.

• Το ευρύ κοινό είναι καλό να έχει τη δυνατότητα να βρίσκει εναλλακτικές πηγές πληροφόρησης, τέτοιες που να δίνουν τη σχετική τεκμηρίωση, ώστε να μπορεί ο καθένας να ψάξει καλύτερα και να σχηματίσει τεκμηριωμένη άποψη. Είναι βέβαια δύσκολο αυτό. Πώς μπορεί η εναλλακτική πληροφόρηση να φτάσει στο ευρύ κοινό, την ώρα που τα ΜΜΕ θα τη σαμποτάρουν; Πώς μπορεί κανείς, χωρίς χρήματα, να τα βάλει με οργανωμένη σε παγκόσμιο δίκτυο, πανίσχυρη και οικονομικά εύρωστη προπαγάνδα; Αλλά παρά τις δυσκολίες νομίζω αξίζει τον κόπο.

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 2026-03-24: Είναι έτοιμο το βίντεο απ’ την ομιλία μου και μπορείτε να το δείτε παρακάτω.

Επίσης, παρακάτω υπάρχει το απομαγνητοφωνημένο κείμενο της ομιλίας μου σελιδοποιημένο μαζί με τις διαφάνειες.

Απομαγνητοφωνημένο κείμενο μαζί με τις διαφάνειες: Κλιματική κρίση, υδατική κρίση, αγροτική κρίση, ή πνευματική κρίση;

3.14MB ∙ PDF file

Download

Download

Leave a comment

Σε εξέλιξη βρίσκεται η ελεγχόμενη υπερχείλιση του φράγματος του Ευήνου, καθώς οι έντονες βροχοπτώσεις των τελευταίων εβδομάδων προκάλεσαν την απότομη αύξηση της στάθμης του νερού. […]

Η απελευθέρωση υδάτων κρίθηκε αναγκαία από την ΕΥΔΑΠ, ως προληπτικό μέσο. […]

Στη βάση αυτή, το μεγαλύτερο μέρος των υδάτων που απελευθερώνεται, δεν θα χαθεί, αλλά θα αποθηκευτεί για τις ανάγκες ύδρευσης.

Η είδηση συνοδεύεται από βίντεο, ενώ ένα καλύτερο βίντεο συνδέεται παρακάτω, μέσω του εικονιζόμενου στιγμιότυπου.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη πίστεψε την είδηση και την αναπαράγει, όπως στην παρακάτω εικόνα (μέσω Google Gemini). (Αυτό ας μη μας εκπλήσσει —η προπαγάνδα και τα ψέμματα είναι πολύ ισχυρά και ισχυροποιούνται περαιτέρω μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης.)

Τώρα για να μιλήσουμε σοβαρά:

1. Η υπερχείλιση ΔΕΝ είναι, ούτε θα μπορούσε να ήταν ελεγχόμενη. Η παροχή της καθορίζεται απ’ την εισρέουσα πλημμυρική παροχή. Όπως φαίνεται στο βίντεο και στην παραπάνω εικόνα, δεν υπάρχουν θυροφράγματα τα οποία θα μπορούσαν να ρυθμίσουν την παροχή εκροής.

2. Η απελευθέρωση υδάτων ΔΕΝ κρίθηκε ούτε θα μπορούσε να κριθεί αναγκαία από την ΕΥΔΑΠ. Η Φύση (μέσω της βροχόπτωσης) και όχι η ΕΥΔΑΠ είναι αυτή που καθορίζει αν θα γίνει υπερχείλιση. Υπόψη, ο υπερχειλιστής είναι ένα έργο προστασίας του ίδιου του φράγματος, που αν δεν υπήρχε (και αν το νερό της πλημμύρας δεν υπερχείλιζε μέσω αυτού) θα καταστρεφόταν το φράγμα και οι ζημιές τόσο για το ίδιο, όσο και για τις κατάντη περιοχές θα ήταν ασύλληπτα μεγάλες.

3. Ολόκληρη η ποσότητα (και ΟΧΙ το μεγαλύτερο μέρος των υδάτων που απελευθερώνεται ΘΑ χαθεί, ΚΑΙ ΔΕΝ θα αποθηκευτεί για τις ανάγκες ύδρευσης. Σε πολύ λίγο κατέληξε στη θάλασσα, στον Κορινθιακό Κόλπο.

Share

Leave a comment

Ο τότε Υπουργός Εξωτερικών (τώρα Εθνικής Άμυνας) Νικόλαος Δένδιας είπε συγκεκριμένα (σε αυτόματη μετάφραση με δικιά μου έμφαση):

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη στη Ελλάδα είναι μια πράσινη κυβέρνηση, αν και είμαστε συντηρητικοί. Και έχουμε δηλώσει σαφώς ότι δεν πρόκειται να επεκτείνουμε το πρόγραμμα έρευνας για υδρογονάνθρακες στο Αιγαίο ή στην ανατολική Μεσόγειο. Έχουμε εκδώσει κάποιες άδειες, αλλά δεν αφορούν τις περιοχές για τις οποίες μιλάμε. Πέρα από αυτό, δεν επιθυμούμε να συνεχίσουμε αυτή την έρευνα. Γιατί; Θα είμαι ειλικρινής, είναι πολύ απλό: πιστεύουμε ότι η εποχή των υδρογονανθράκων έχει περάσει. Επίσης, είναι δύσκολο να πούμε ότι η τιμή του πετρελαίου είναι σχεδόν 100 δολάρια το βαρέλι, αλλά και πάλι, αν ξεκινήσουμε την έρευνα τώρα, θα χρειαστούν 20 χρόνια για να ωριμάσει και πιστεύουμε ότι μέχρι τότε θα είναι άσχετη, άσχετη ακόμα και αν υπάρχει, για την οποία δεν γνωρίζουμε τίποτα όσον αφορά το κόστος. Θα μπορούσε να έχει νόημα να την εξάγουμε, οπότε για εμάς αυτή η γη και στη συνέχεια η θάλασσα δεν έχουν καμία σχέση με τους υδρογονάνθρακες και επιτρέψτε μου μια προσωπική παρατήρηση. Πολλοί από σας γνωρίζετε το Αιγαίο. Και το Αιγαίο είναι ένας παράδεισος στη γη. Και με όλο το σεβασμό, δεν πρόκειται να το μετατρέψουμε στη διάρκεια της ζωής μας στον Κόλπο του Μεξικού.

Τα περί Αιγαίου—παραδείσου τα είχε πει και το 2021 στη Σαουδική Αραβία, προσθέτοντας ότι “η Ελλάδα δεν σχεδιάζει στο άμεσο μέλλον να γίνει χώρα παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου”.1

Την ίδια περίοδο (2021) ο αείμνηστος Αντώνης Φώσκολος2, τότε Ομότιμος Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης και Ομότιμος ερευνητής της Γεωλογικής Υπηρεσίας του Καναδά, έχοντας κάνει ο ίδιος έρευνα στο θέμα, επέμενε για τον πλούτο υδρογονανθράκων που διαθέτουμε. Μεταξύ άλλων, είχε αναλύσει το θέμα σε εκπομπή του Γιώργου Σαχίνη στο ΚΡΗΤΗ TV, την οποία αναπαράγω παρακάτω. Στην εκπομπή συμμετείχα κι εγώ, προκειμένου να αναδείξουμε ότι η κλιματζέντα δεν στηρίζεται σε αληθινή επιστήμη και ότι η «Πράσινη Ανάπτυξη» βυθίζει σε ακρίβεια και φτώχεια λαούς και χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, παρόλο τον δυνητικό πλούτο της σε υδρογονάνθρακες.

Ο Φώσκολος είχε επίσης αρθρογραφήσει επί χρόνια για το θέμα προβάλλοντας την εκτίμηση ότι ο εν λόγω πλούτος εκφράζεται σε τρισεκατομμύρια $3. Συνέχισε να αρθρογραφεί σχεδόν μέχρι το τέλος της ζωής του (στα 94 χρόνια του) και τα τελευταία του άρθρα συνυπογράφονται απ’ τον Ανδρέα Αγγελάκη.4

Και τώρα, μια πενταετία αργότερα, η ίδια ουσιαστικά κυβέρνησή μας, πανηγυρίζει πως ξεκινάει (μετά από τις πολυετείς καθυστερήσεις) το πρόγραμμα έρευνας για υδρογονάνθρακες, αποδεικνύοντας ότι η εποχή των υδρογονανθράκων ΔΕΝ έχει περάσει.5

Τι άλλαξε; Η Αμερικανίδα πρέσβειρα στην Αθήνα, η Κίμπερλι Γκιλφόιλ (παρούσα στους πανηγυρισμούς); Η αλλαγή δόγματος στο υπερπόντιο “αφεντικό” σε “Drill, baby, drill”;6 Ή η σύγκρουση του Τιτανικού της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το παγόβουνο της πραγματικότητας;

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη μοιάζει να θέλει τώρα να αποβάλει το πράσινο χρώμα που ήθελε να έχει.

Αλλά η ουσία παραμένει. Όπως άλλωστε συμβαίνει με τις περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, κι εμείς στην Ελλάδα έχουμε μια κυβέρνηση κλόουν.

Share

Leave a comment

[Η επίσημη έκδοση του περιοδικού υπάρχει στα ουγγρικά σε σελιδοποιημένη μορφή (pdf) και κείμενο html, καθώς και στα αγγλικά.]

[Η συνέντευξη στα αγγλικά έχει δημοσιευτεί και απ’ την Clintel]

[Η συνέντευξη έχει μεταφραστεί και στα νορβηγικά]

ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Κείμενο: Hernádi Zsuzsa
Φωτογραφία: Vermes Tibor

— Κατάγεστε από την Ελλάδα, τη γενέτειρα της επιστήμης. Τι σας ώθησε να αμφισβητήσετε την επίσημη άποψη για το κλίμα και να θέσετε υπό αμφισβήτηση τον «παντοδύναμο» ρόλο του διοξειδίου του άνθρακα στην υπερθέρμανση του πλανήτη;

Η αναζήτηση της αλήθειας. Ο Σωκράτης πίστευε στον θρίαμβο της αλήθειας και, σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, η αλήθεια μπορεί να γίνει γνωστή μόνο μέσω της συνεχούς άσκησης της αμφισβήτησης και της κριτικής σκέψης. Η προσέγγιση του Σωκράτη ήταν ότι, για να αναζητήσει κανείς την αλήθεια, πρέπει πάντα να θέτει ερωτήσεις, γιατί αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να αποκτήσει γνώση. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, για να υπηρετήσουν την αλήθεια, οι φιλόσοφοι και οι ερευνητές πρέπει να θυσιάσουν ακόμη και τις καλές σχέσεις τους με τους αγαπημένους τους φίλους, γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο πολύτιμο στον κόσμο από την αλήθεια. Ως Έλληνας, προσπαθώ να ακολουθήσω τον Αριστοτέλη, και αυτό καθορίζει τη σχέση μου με την επιστήμη.

— Πώς σχετίζεται αυτό με το συνέδριο;

— Στο συνέδριο τέθηκε ένα ερώτημα: Τι εμποδίζει την επίτευξη συναίνεσης σχετικά με την κλιματική αλλαγή; Απάντησα ότι δεν υπάρχει συναίνεση επειδή υπάρχουν ακόμα ερευνητές που αναζητούν την αλήθεια, ακόμη και με κόστος τη θυσία της οικονομικής τους ασφάλειας ή των προσωπικών τους σχέσεων.

— Ωστόσο, υπάρχουν και φωνές που υποθέτουν ότι οι λεγόμενοι κλιματικοί σκεπτικιστές χρηματοδοτούνται από το λόμπι του πετρελαίου. Ποια είναι η γνώμη σας γι’ αυτό;

— Δυστυχώς (ή ευτυχώς), αυτό δεν είναι αλήθεια, αλλά ισχύει το αντίθετο— και γι’ αυτό εμείς, οι σκεπτικιστές, δεν χρηματοδοτούμαστε. Είναι ακριβώς το λόμπι του πετρελαίου που πληρώνει όσους θέλουν να απαγορεύσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Τα περισσότερα χρήματα δίνονται στην έρευνα για το κλίμα, και όσοι δεν αποδέχονται το κυρίαρχο δόγμα δεν λαμβάνουν καμία υποστήριξη. Το μεγαλύτερο έργο στον κόσμο πριν από αυτό ήταν το Μανχάταν Πρότζεκτ, ένα έργο έρευνας και ανάπτυξης για την κατασκευή πυρηνικών όπλων κατά τη διάρκεια και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τις τελευταίες δεκαετίες, έχουν δοθεί πολύ περισσότερα χρήματα στην έρευνα για το κλίμα, για να διαδοθεί το δόγμα ότι οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από τον άνθρωπο απειλούν το μέλλον του πλανήτη. Πρόκειται για πολλά χρήματα, αλλά πάνω απ’ όλα για εξουσία: δεδομένου ότι δεν υπάρχουν εθνικά σύνορα στην ατμόσφαιρα, πρόκειται για μια παγκόσμια ατζέντα που προετοιμάζει τη διακυβέρνηση μιας παγκόσμιας αυτοκρατορίας καταργώντας τα σύνορα.

— Ενώ στην επιστημονική κοινότητα διεξάγεται μια ολοένα και πιο έντονη συζήτηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή και τις αιτίες της, στην παρουσίασή σας ισχυριστήκατε ότι η σημερινή κλιματική επιστήμη δεν είναι καν επιστήμη. Τι εννοείτε με αυτό;

– Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μια ανάμιξη επιστημονικών γνώσεων και πολιτικής. Επίκληση στη συναίνεση, λογοκρισία και φίμωση των διαφωνούντων, ετικέτα «αρνητές» που αποδίδεται σε όσους εκφράζουν διαφωνία. Ατελείωτη σειρά από προφητείες για την ημέρα της κρίσης που σχεδόν πάντα αποδεικνύονται λανθασμένες, προώθηση ιδεών για τη σωτηρία του πλανήτη και αντιστροφή αιτίας και αποτελέσματος. Αυτό δεν είναι επιστήμη, είναι απάτη. Είναι ανόητο και ωμό να αντικαθιστά κανείς την επιστημονική ορολογία με πολιτικά συνθήματα και ασαφή γλώσσα.

— Για παράδειγμα;

– Πρώτα-πρώτα ο όρος «κλιματική αλλαγή», σαν το κλίμα να παρέμενε αμετάβλητο για χιλιάδες χρόνια και να άρχισε να «αλλάζει» μόλις πριν από μερικές δεκαετίες. Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι το κλίμα πάντα άλλαζε σε όλη τη διάρκειας 4.5 δισεκατομμυρίων ετών ιστορία της Γης. Αυτό τεκμηριώνεται, για παράδειγμα, από τη μακρύτερη χρονοσειρά μετρήσεων στη Γη, η οποία δείχνει τις αλλαγές στη στάθμη των υδάτων του Νείλου για 849 χρόνια. Αντίθετα, η κλιματική κρίση που απειλεί την ανθρωπότητα είναι ένα καθαρά πολιτικό κατασκεύασμα, που δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Το ίδιο ισχύει και για τον όρο «φαινόμενο θερμοκηπίου».

— Γιατί;

– Δεν υπάρχει ατμοσφαιρικό φαινόμενο του θερμοκηπίου. Η λειτουργία της ατμόσφαιρας δεν έχει καμία σχέση με αυτό που συμβαίνει σε ένα θερμοκήπιο. Η ατμόσφαιρα δεν είναι σαν ένας πλαστικός θόλος που δεν επιτρέπει τη ροή του αέρα. Δεν υπάρχει πλαστικό φύλλο πάνω μας. Συνεπώς, δεν υπάρχει κάτι σαν «αέρια θερμοκηπίου». Στην τυπική ατμόσφαιρα, η επίδραση ατμοσφαιρικής ακτινοβολίας (atmospheric radiative effect—ARE) κυριαρχείται από το νερό, τους υδρατμούς και τα σύννεφα. Το διοξείδιο του άνθρακα παίζει πολύ μικρό ρόλο σε αυτό: η αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα δεν έδωσε κάποιο ανιχνεύσιμο σήμα. Το ισοζύγιο του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα κυριαρχείται από φυσικές διεργασίες. Οι ανθρωπογενείς εκπομπές (από ορυκτά καύσιμα, για παράδειγμα) αντιπροσωπεύουν το 4% των συνολικών εκπομπών.

— Τι εννοείτε με την «αντιστροφή αιτίας και αποτελέσματος»;

– Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι η αύξηση της συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα προκαλεί αύξηση της θερμοκρασίας. Αντίθετα, και τα παλαιοκλιματικά και τα σύγχρονα δεδομένα παρατήρησης υποστηρίζουν μια αντίστροφη αιτιακή σχέση: η αύξηση της θερμοκρασίας συμβαίνει πριν από την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα, οπότε η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα δεν είναι αιτία αλλά αποτέλεσμα. Ωστόσο, τα κλιματικά μοντέλα στηρίζονται στην ανάποδη αιτιακή σχέση.

— Σε τι βασίζεται η μεθοδολογία σας;

– Επειδή εντοπίσαμε προβλήματα στις υπάρχουσες μεθόδους ανάλυσης της αιτιότητας, αναπτύξαμε μια νέα. Οι αιτιακές σχέσεις διαδραματίζουν βασικό ρόλο σε ολόκληρο το δέντρο της γνώσης, από τη φιλοσοφία έως τις φυσικές επιστήμες και την τεχνολογική και κοινωνικοπολιτική έρευνα, αλλά υπάρχουν σημαντικά άλυτα προβλήματα. Η αιτιακή σχέση στη μέθοδό μας είναι τύπου «κότας-αυγού», δηλαδή αμφίδρομη. Εφαρμόσαμε τη μέθοδο στη σχέση μεταξύ θερμοκρασίας και διοξειδίου του άνθρακα και καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η κοινώς αποδεκτή αιτιακή κατεύθυνση διοξείδιο του άνθρακα → θερμοκρασία μπορεί να αποκλειστεί, καθώς παραβιάζει την αναγκαία συνθήκη. Αντίθετα, η αιτιακή κατεύθυνση θερμοκρασία → διοξείδιο του άνθρακα είναι εύλογη. Οι εκτενείς αναλύσεις που πραγματοποιήσαμε οδήγησαν στο μοναδικό δυνατό συμπέρασμα ότι πρώτα συμβαίνει η αλλαγή της θερμοκρασίας και μετά η αλλαγή της συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα. Αυτό το συμπέρασμα ισχύει τόσο για υποκατάστατα παλαιοκλιματικά δεδομένα, όσο και για τα δεδομένα από μετρήσεις οργάνων, σε όλες τις χρονικές κλίμακες και τους χρονικούς ορίζοντες.

— Ποια είναι η λογική πίσω απ’ αυτό;

– Η δυναμική του ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακα μπορεί να εκφραστεί μαθηματικά αποκλειστικά με όρους φυσικών διεργασιών. Τα δεδομένα για τα ισότοπα άνθρακα αντικατοπτρίζουν αλλαγές στη σύνθεση των ισοτόπων του ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακα, χωρίς κανένα ίχνος ανθρώπινης επίδρασης. Δείχνουν ότι οι παρατηρούμενες αλλαγές είναι αποτέλεσμα φυσικών διεργασιών.

— Τι λοιπόν προκαλεί λοιπόν την αύξηση της θερμοκρασίας;

– Η αύξηση της θερμοκρασίας στον 21ο αιώνα είναι συμβατή με τις αλλαγές στην ακτινοβολία μικρού μήκους κύματος, δηλαδή την ηλιακή ακτινοβολία. Το albedo (λευκαύγεια) της Γης είναι η ικανότητα του πλανήτη να ανακλά την ηλιακή ακτινοβολία πίσω στο διάστημα. Όταν η απορρόφηση είναι καθολική, τότε είναι μηδέν, και όταν η ανάκλαση είναι καθολική είναι ένα. Στον 21ο αιώνα, το albedo της Γης έχει μειωθεί: η απορρόφηση της ηλιακής ακτινοβολίας έχει αυξηθεί.

— Είναι γνωστός ο λόγος;

– Όχι και τόσο καλά. Ωστόσο, η αλλαγή στο aldebo πιθανώς σχετίζεται με την επιφάνεια της Γης και όχι με την ατμόσφαιρα, και θα μπορούσε να σχετίζεται με το πρασίνισμα της Γης. Οι ζωντανοί οργανισμοί προτιμούν τις θερμές συνθήκες. Οι αλλαγές στην ατμόσφαιρα είναι αποτέλεσμα φυσικών διεργασιών, της αναπνοής και της φωτοσύνθεσης. Η Γη πρασινίζει, γεγονός που επεκτείνει τη βιόσφαιρα και την καθιστά πιο παραγωγική. Νομίζω ότι πρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι για αυτό.

Leave a comment

Πλήρης τόμος:

Κλιμάθεια 2025

13.6MB ∙ PDF file

Download

Συλλογή όλων των αναρτήσεων της Κλιμάθειας μέχρι το τέλος του 2025.

Download

Πρόλογος:

Έχω συγκεντρώσει όλες τις αναρτήσεις και τα σχόλια της Κλιμάθειας από το περασμένο έτος (2025) σε αυτόν τον τόμο περίπου 180 σελίδων. Καθώς η Κλιμάθεια ξεκίνησε στις 21 Νοεμβρίου 2024, ο τόμος περιέχει επίσης τις αρχικές αναρτήσεις, αυτές από τα τέλη του 2024. Σημειώνω ότι αρχικώς το όνομα του ιστολογίου ήταν Κλιμάθ, σε αντιστοιχία με την αγγλική έκδοση Climath, αλλά αργότερα το άλλαξα σε Κλιμάθεια για να είναι πιο εύηχο στα ελληνικά, χωρίς να αλλάξω τους υπάρχοντες υπερσυνδέσμους.

Κίνητρά μου για αυτή τη συγκέντρωση των αναρτήσεων ήταν οι αντιλήψεις μου ότι:

• Η αναδίφηση σε πληροφορίες απ’ το παρελθόν μας βοηθά να ανακαλέσουμε το παρελθόν και να επαναξιολογήσουμε την ορθότητα ή την ανακρίβεια των σκέψεων που παρουσιάσαμε.

• Η συγκέντρωση των αποσπασματικών πληροφοριών από ιστότοπους σε ένα παραδοσιακό βιβλίο προσφέρει ορισμένα πλεονεκτήματα, τουλάχιστον για τους παραδοσιακούς αναγνώστες.

• Ένα βιβλίο μπορεί να είναι πολύ πιο ανθεκτικό σε μελλοντικές επιθέσεις λογοκρισίας ή φίμωσης, οι οποίες είναι αρκετά πιθανές. Μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε έντυπη μορφή και, ακόμη και σε ηλεκτρονική μορφή, μπορεί να αποθηκευτεί σε πολλά μέρη. Ως εκ τούτου, αρχειοθετώ αυτόν τον τόμο σε πολλούς ιστότοπους, συμπεριλαμβανομένων αυτών της Κλιμάθειας και της Ιτιάς.

Για να διευκρινίσω την τελευταία απειλή, παραθέτω το ακόλουθο παράδειγμα: Σε μία από τις αναρτήσεις μου στην Κλιμάθεια (που αναπαράγεται εδώ ως ενότητα «Δώδεκα απαντήσεις σε σχόλια για το τελευταίο άρθρο μου σχετικά με το κλίμα»), επαίνεσα την πλατφόρμα ResearchGate για το γεγονός ότι επιτρέπει την αρχειοθέτηση ερευνητικών εργασιών και συζητήσεων σχετικά με αυτές και για το ότι δεν λογοκρίνει αυτά τα στοιχεία ή τα σχόλια που αναρτώνται. Λίγο μετά απ’ αυτή την ανάρτησή μου, το ResearchGate όχι μόνο διέκοψε τη λειτουργία σχολίων, αλλά και διέγραψε όλα τα υπάρχοντα σχόλια, χωρίς προειδοποίηση. Και είναι σκληρό να χάνεις πνευματικά προϊόντα, ακόμα και αν η δημοσίευσή τους είναι ανεπίσημη.

Είμαι ευγνώμων προς την πλατφόρμα Substack που μου έδωσε την ευκαιρία να μοιραστώ τις ιδέες και τις σκέψεις μου και να τις συζητήσω με συναδέλφους, εξασφαλίζοντάς μου τα πνευματικά δικαιώματα. Ωστόσο, θα αποφύγω περαιτέρω επαίνους, δεδομένης της εμπειρίας μου από άλλες πλατφόρμες, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, και της παγκόσμιας τάσης προς τον αυταρχισμό, όπως στοιχειοθετείται σε αρκετές από τις αναρτήσεις που περιέχονται σε αυτόν τον τόμο. Η Substack φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με αυτή την τάση, καθώς δηλώνει σαφώς (σε ελληνική μετάφραση): «Η Substack έχει το δικαίωμα να τερματίσει τη χρήση της Substack (ή να αναστείλει την πρόσβαση) ή του λογαριασμού σας, για οποιονδήποτε λόγο, κατά την κρίση μας».

Αρχικά σκέφτηκα ότι θα ήταν εύκολο να δημιουργήσω αυτή τη συλλογή. Συμβουλεύτηκα ένα μποτ τεχνητής νοημοσύνης που υποσχέθηκε να με βοηθήσει να αυτοματοποιήσω τη διαδικασία. Ωστόσο, αφού έχασα αρκετές ώρες συνομιλώντας με το μποτ, διαπίστωσα ότι τα προγράμματα που μου πρότεινε και τα στοιχεία λογισμικού που με προέτρεψε να εγκαταστήσω οδήγησαν σε πλήρη αποτυχία. Τελικά, έκανα τα πάντα χειροκίνητα. Πιστεύω ότι παρέμεινα πιστός στις αρχικές αναρτήσεις (που εδώ παρουσιάζονται ως ενότητες), συμπεριλαμβανομένης της δομής, της ορθογραφίας και των υπερσυνδέσμων. Ωστόσο, για να αποφευχθεί η σύγχυση μεταξύ των ενοτήτων, επαναρίθμησα τις υποσημειώσεις με ένα ενιαίο σύστημα αρίθμησης για ολόκληρο τον τόμο. Σημειώνω πως η πλατφόρμα Substack δεν περιλαμβάνει την ελληνική γλώσσα και έτσι διάφορα στοιχεία (π.χ. ημερομηνίες) αναγράφονται στα αγγλικά.

Η αρχική μου ιδέα ήταν να παρουσιάζω τις αναρτήσεις μου δίγλωσσα, στα αγγλικά (Climath) και στα ελληνικά (Κλιμάθεια). Ακολούθησα αυτόν τον κανόνα στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Υπάρχουν δυο-τρεις αναρτήσεις στα αγγλικά που δεν έχουν ελληνική έκδοση. Επίσης τρεις αναρτήσεις στα ελληνικά δεν έχουν αγγλική έκδοση—συγκεκριμένα αυτές των ενοτήτων «Η εκδήλωση για το κλίμα της International Hellenic Association», «Απανωτές ήττες του Ηρακλή απ’ τον Αχελώο» και «Λειψυδρία στην Αθήνα» που θεώρησα πως δεν αφορούν το διεθνές κοινό. Λαμβάνοντας υπόψη την ως τώρα επισκεψιμότητα και ειδικότερα τη φτωχή συμμετοχή των αναγνωστών σε σχολιασμό στην ελληνική Κλιμάθεια, δεν θα συνεχίσω τη δίγλωσση παρουσίαση, παρά μόνο κατ’ εξαίρεση. Στην Κλιμάθεια θα παρουσιάζω αναρτήσεις ελληνικού ενδιαφέροντος, ενώ στο Climath αυτές με διεθνές ενδιαφέρον.

Έτσι οι συνδρομητές της Κλιμάθειας που επιθυμούν να συνεχίσουν να παρακολουθούν θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος προσκαλούνται να εγγραφούν συνδρομητές και στο Climath. Πλέον υπάρχουν διάφοροι τρόποι αυτόματης μετάφρασης με ικανοποιητικά αποτελέσματα και έτσι δεν κρίνω απαραίτητο τον μόχθο από πλευράς μου για διπλές αναρτήσεις.

Εκφράζω τις ευχαριστίες μου στους αναγνώστες και τους λίγους σχολιαστές της Κλιμάθειας και ευελπιστώ σε μεγαλύτερη συμμετοχή το 2026.

Αθήνα 2026-01-14

Δημήτρης Κουτσογιάννης

Leave a comment

Εγγραφείτε στο Climath

Στον υπότιτλο αυτής της ανάρτησης, αυτοχρίστηκα “βετεράνος” σε θέματα λειψυδρίας της Αθήνας. Σεμνύνομαι να λέω πως συνέβαλα ουσιαστικά στη διαχείριση της επταετούς ξηρασίας πριν και μετά το 1990. Όποιος παρ’ όλα αυτά νομίζει ότι αδίκως επαίρομαι, ας το γράψει ελεύθερα στα σχόλια.

Υπήρξε τότε υποδειγματική συνεργασία ανάμεσα στο ΕΜΠ, με εμένα υπεύθυνο, το τότε Υπουργείο ΠΕΧΩΔΕ, με τον αείμνηστο συνάδελφο Γιάννη Λεονταρίτη στο (τεχνικό) πηδάλιο, και την ΕΥΔΑΠ, με τον αείμνηστο Δημήτρη Χριστούλα, Διευθύνοντα Σύμβουλο, τον αείμνηστο συνάδελφο Γιάννη Ναζλόπουλο, τον εν ζωή συνάδελφο Αντώνη Ξανθάκη και πολλούς άλλους, αείμνηστους και εν ζωή, συναδέλφους.

Όπως τεκμηριώσαμε σε πρόσφατη δημοσίευσή μας που ανέλυσε τις μακρότερες χρονοσειρές μετρήσεων βροχόπτωσης στην Ελλάδα,1 η εν λόγω ξηρασία ήταν το πιο αξιοσημείωτο κλιματικό συμβάν στη σύγχρονη ιστορία της χώρας. Το φαινόμενο συγκλόνισε μεγάλα τμήματα της Ελλάδας και, ιδίως, το σύστημα ύδρευσης της Αθήνας (ένα από τα πιο εκτεταμένα στον κόσμο).

Ωστόσο, η διαχείριση αυτής της ξηρασίας ήταν επιτυχής. Πράγματι, σε κανένα σπίτι και σε καμία ημέρα κατά τη διάρκεια της 7ετούς περιόδου ξηρασίας δεν σημειώθηκε διακοπή της παροχής νερού λόγω της ξηρασίας. Η επιτυχής διαχείριση αυτής της κατάστασης περιελάμβανε τα ακόλουθα:

• Συνεργασία επιστημονικών, τεχνικών και διοικητικών φορέων, όπως προαναφέρθηκε.

• Κατανόηση ότι οι ξηρασίες είναι φυσικά φαινόμενα που συμβαίνουν τακτικά, δεν σχετίζονται με ανθρώπινες επιδράσεις και δεν είναι προβλέψιμα.

• Σωστή μοντελοποίηση της ξηρασίας στο πλαίσιο της στοχαστικής θεώρησης Hurst–Kolmogorov2 και ανάπτυξη ενός εξελιγμένου συστήματος υποστήριξης λήψης αποφάσεων.3

• Διαφάνεια και αληθινές πληροφορίες προς τον πληθυσμό της Αθήνας, με συμμετοχή των πολιτών στη διαχείριση της κρίσης.

• Σχεδιασμός και εφαρμογή μιας δομής τιμολόγησης με αυξανόμενα κλιμακωτά τιμολόγια, σε συνδυασμό με νομοθετικά μέτρα για την εξοικονόμηση νερού, τα οποία, μαζί με την ενεργό συμμετοχή των πολιτών, οδήγησαν σε μείωση της κατανάλωσης νερού στην Αθήνα κατά 1/3.4

• Αύξηση της παροχής νερού μέσω τεχνολογικών μέτρων: Αξιοποιήθηκαν νέοι υπόγειοι υδροφορείς, εγκαταστάθηκαν πλωτά αντλιοστάσια σε ταμιευτήρες για τη μεγιστοποίηση της απόληψης νερού, σε 1.5 χρόνο κατασκευάστηκε και τέθηκε σε λειτουργία η μήκους 29.4 km σήραγγα που διοχέτευε νερό από τον ποταμό Εύηνο στον ταμιευτήρα Μόρνου και τελικά στην Αθήνα, και σε άλλα 4 χρόνια ολοκληρώθηκε το νέο φράγμα στον ποταμό Εύηνο, αυξάνοντας έτσι σημαντικά τις δυνατότητες του υδροδοτικού συστήματος.

Κάνω εδώ μια παρένθεση για να τονίσω πως στα παραπάνω αποφύγαμε να περιλάβουμε την κλιμαγυρτία. Άλλωστε δεν είχαμε τότε Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης, μια πρόσφατη παγκόσμια πρωτοτυπία (αφού σε καμιά άλλη χώρα πλην της Ελλάδας δεν υπάρχει υπουργείο με αυτόν ακριβώς τον τίτλο) για την οποία περηφανεύεται η παρούσα κυβέρνηση της χώρας — αλλά εγώ ντρέπομαι.

Το γιατί χρησιμοποιώ τον όρο κλιμαγυρτία και άλλους παρόμοιους το έχω εξηγήσει στην πρώτη ανάρτηση αυτής της σειράς:

Εξηγήσεις δίνω και στις άλλες αναρτήσεις μου, και στην τελευταία κάνω μια ολιστική ανασκευή της λεγόμενης “κλιματικής επιστήμης”:

Την επίκληση της κλιματικής αλλαγής ως αποδιοπομπαίου τράγου για κάθε κακό την είχα διαγνώσει ήδη απ’ το 2008.5

Κλείνοντας την παρένθεση, επανέρχομαι στο θέμα μας της λειψυδρίας. Συνοψίζοντας τα παραπάνω, τα γνήσια μέσα για την αποσόβηση μιας κρίσης είναι η επιστήμη (για την διάγνωση της πραγματικής αιτίας), η τεχνολογία (για την αντιμετώπιση της φυσικής μεταβλητότητας) και ο ορθολογισμός στη διαχείριση. Αλλά σημαντικός είναι και ο ανθρώπινος παράγοντας: η εμπλοκή άξιων, υπεύθυνων και αφοσιωμένων ανθρώπων. Για να δώσω το κλίμα της εποχής, ο τότε Διευθύνων Σύμβουλος της ΕΥΔΑΠ Δημήτρης Χριστούλας, καθηγητής υγειονομικής τεχνολογίας στο ΕΜΠ, είχε πλήρη επίγνωση του προβλήματος και των συνεπειών της τυχόν αστοχίας, ήταν εξαιρετικά ανήσυχος και επικοινωνούσε μαζί μου σχεδόν σε καθημερινή βάση, ελέγχοντας ο ίδιος τα αποτελέσματά μου με βάση τη δική του γνώση και λογική. Έλεγε χαρακτηριστικά πως σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να πλησιάσουμε προς την αστοχία, γιατί αυτή θα ισοδυναμούσε με υγειονομική βόμβα πυρηνικών διαστάσεων για την Αθήνα.

Ερευνητικό πλαίσιο

Η συνεργασία μου με την ΕΥΔΑΠ και το ΥΥΕΧΩΔΕ υλοποιήθηκε με μια σειρά ερευνητικών προγραμμάτων, τα αποτελέσματα των οποίων είναι δημόσια διαθέσιμα στους παρακάτω συνδέσμους.

Διερεύνηση προσφερομένων δυνατοτήτων για την ενίσχυση της ύδρευσης μείζονος περιοχής Αθηνών Φάση 1 & Φάση 2.

Εκτίμηση και Διαχείριση των Υδατικών Πόρων της Στερεάς Ελλάδας - Φάση 1, Φάση 2 & Φάση 3.

Εκσυγχρονισμός της εποπτείας και διαχείρισης του συστήματος των υδατικών πόρων ύδρευσης της Αθήνας.

Έλεγχος του νέου μετρητικού συστήματος στο υδραγωγείο Μόρνου.

Οι σχετικές ιστοσελίδες των παραπάνω συνδέσμων δίνουν πρόσβαση σε μια σειρά επιστημονικών άρθρων σε περιοδικά παγκόσμιας εμβέλειας, τα οποία περιέχουν την πρωτότυπη μεθοδολογία που αναπτύξαμε. Αναφέρω ενδεικτικά μία εργασία, η οποία αποτέλεσε τη θεωρητική βάση μιας νέας μεθοδολογίας, ονόματι παραμετροποίηση-προσομοίωση-βελτιστοποίηση (parameterization‐simulation‐optimization for the control of reservoir systems)6, που όπως δείχνουν οι πολλές αναφορές της7 έχει έκτοτε χρησιμοποιηθεί σε πολλές χώρες, πρωτίστως στην Κίνα αλλά και τη Λατινική Αμερική, χωρίς να εξαιρείται η Ευρώπη.

Η συνεργασία συνεχίστηκε και μετά τη λήξη της έμμονης λειψυδρίας, μέχρι το 2010. Τότε σκέφτηκα να δώσω το πηδάλιο στους νεότερους συναδέλφους, οπότε σε αιτήματα είτε απ’ την ΕΥΔΑΠ, είτε απ’ το ΥΠΕΧΩΔΕ για κάποια νέα ερευνητικά αντικείμενα, τους έπεισα να δώσουν την κύρια ευθύνη σε νεότερους. Για να τους πείσω τότε, τους ξεκαθάρισα ότι η στάση μου δεν σήμαινε απροθυμία να δουλέψω στο θέμα και να συνεργαστώ. Αντίθετα, είχα προσφερθεί να εργαστώ υπό την ηγεσία των νέων, γιατί πιστεύω πως πρέπει να προωθούμε τους νέους σε υπεύθυνες θέσεις.

Αλλά αφού στη συνέχεια οι νέοι με παραμέρισαν, έκατσα κι εγώ στα αυγά και στις κότες μου.8 Δεν έχω εμπλακεί στα τρέχοντα προβλήματα στη διαχείριση του υδροδοτικού συστήματος — ούτε άλλωστε ρωτήθηκα.

Κατ’ εξαίρεση, αποφάσισα να κάνω αυτήν εδώ την ανάρτηση μετά από ερωτήσεις και σχόλια διάφορων συναδέλφων, που υπέθεταν πως θα είχα εμπλακεί, ή και άλλων που ήξεραν πως δεν είχα εμπλακεί. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ακόλουθο ηλεκτρονικό μήνυμα που έλαβα:

Διαβάζοντας την αναθεωρημένη διαχείριση υδατικών πόρων της Αθήνας (2019-2024) που έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο του ΕΜΠ, δημιουργήθηκαν έντονοι προβληματισμοί και ερωτήματα, αν και κατά πόσο συμφωνείς (και ως πρωτεργάτης του διαχειριστικού σχεδίου μετά την μεγάλη λειψυδρία που ζήσαμε το 1990), με τις νέες μεθοδολογίες που εφαρμόζονται στην παρούσα, όπως επί παραδείγματι, είναι δυνατόν να είναι πλέον αποδεκτή μια στρατηγική με επίπεδο αστοχίας πολλαπλάσιο του 1% για την ύδρευση της Αττικής ?

Πράγματι, η αξιοπιστία (ή το επίπεδο αστοχίας, όπως αναφέρεται στο μήνυμα) είναι κρίσιμο ζήτημα και θα αναφερθώ εκτενώς. Άλλοι συνάδελφοι με ρώτησαν αν συμφωνώ με τα έργα στη λεκάνη του Αχελώου. Θα πω δυο λόγια και γι’ αυτά.

Αξιοπιστία και διακινδύνευση

Μαζί με τον αείμνηστο Θέμη Ξανθόπουλο, δάσκαλό μου, τότε Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΔΕΗ και στη συνέχεια Πρύτανη ΕΜΠ και υφυπουργό ΠΕΧΩΔΕ, θέσαμε εξ αρχής (1990) την αρχή ότι η διαχείριση θα πρέπει να γίνεται στην πιθανοτική βάση της αξιοπιστίας και ότι η αξιοπιστία θα πρέπει να είναι πολύ μεγάλη:9

Αυτό το επαναλάβαμε πολλές φορές για να εμπεδωθεί, π.χ. (1990)10

Το γράψαμε και σε άρθρα μας σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, π.χ. (1992) 11

Το γράψαμε και στο άρθρο μας που προανέφερα για το σύστημα υποστήριξης αποφάσεων:

Τέλος, το καταστήσαμε σαφές στο πρώτο διαχειριστικό σχέδιο που έγινε ποτέ (2000), με τη συμμετοχή επιστημόνων και απ’ το ΕΜΠ και απ΄την ΕΥΔΑΠ και που το μεγαλύτερο μέρος του το έγραψα εγώ ο ίδιος: 12

Το ίδιο κάναμε και στην παρουσίαση του διαχειριστικού σχεδίου (προσπελάσιμη απ’ τον ίδιο σύνδεσμο):

Ανατρέχοντας στο τρέχον διαχειριστικό προκειμένου να καταλάβω τι συμβαίνει με τη λειψυδρία, είδα πως αυτό έχει αλλάξει:13

Με λίγα λόγια, το επίπεδο διακινδύνευσης 1% (αξιοπιστία 99%) που είχαμε ορίσει ως αποδεκτό, τριπλασιάστηκε στο 3% (αξιοπιστία 97%). Κατά τη γνώμη μου αυτό, που χαρακτηρίζεται ως αποδεκτό, απλά δεν είναι αποδεκτό για μια πόλη όπως η Αθήνα.

Ενώ εμείς εδώ αυξάνουμε το αποδεκτό ρίσκο, άλλες χώρες επιδιώκουν τη μείωσή του. Για παράδειγμα η Thames Water που υδρεύει το Λονδίνο και άλλες πόλεις στα δυτικά και νότιά του, μιλάει για ρίσκο 0.5% (αξιοπιστία 99.5%) στις τωρινές συνθήκες που προγραμματίζεται να μειωθεί στο 0.2% (αξιοπιστία 99.8%) το 2040:14

Είναι το υδροδοτικό σύστημα σε κατάσταση κατάσταση έκτακτης ανάγκης;

Πληροφορήθηκα απ’ τον τύπο ότι σε είμαστε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Αναφέρω διάφορα σχετικά δημοσιεύματα, σταχυολογώντας μερικά σημεία:

ΡΑΑΕΥ: «Επιστρατεύει» το ΕΜΠ για την κήρυξη της Αττικής σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας15

• Σχέδια για επενδύσεις για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας είναι στο τραπέζι κυβέρνησης και ΕΥΔΑΠ

• Η ΡΑΑΕΥ ενέκρινε δαπάνη 30.000 ευρώ για τεχνική υποστήριξη αξιολόγησης αιτήματος κήρυξης Αττικής σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας

• Το ΕΜΠ αναλαμβάνει μελέτη για την υποστήριξη της ΡΑΑΕΥ έναντι 25.000 ευρώ πλέον ΦΠΑ

• Η ΡΑΑΕΥ αναθέτει νομική γνωμοδότηση για την κήρυξη έκτακτης ανάγκης στην Αττική έναντι 18.000 ευρώ πλέον ΦΠΑ

• Η κατάσταση των αποθεμάτων νερού και οι εικόνες από τους ταμιευτήρες προκαλούν έντονη ανησυχία.

Λειψυδρία: Συναγερμός στην Αττική – Η έκθεση του ΕΜΠ16

Σύμφωνα με πληροφορίες, στη γνωμοδότησή του ο καθηγητής επιβεβαίωνε ότι η περιοχή ευθύνης της ΕΥΔΑΠ, ήτοι το λεκανοπέδιο Αττικής, βρίσκεται σε παρατεταμένη περίοδο ξηρασίας, συγκρίσιμη μάλιστα με τη μεγάλη κρίση του 1988-1994, με ιδιαίτερη επιδείνωση στη λεκάνη του Ευήνου.

Σε κόκκινο συναγερμό για τη λειψυδρία κηρύσσεται η Αθήνα17

Πρακτικά, η κήρυξη σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης επιτρέπει:

• άμεση χρηματοδότηση έργων ύδρευσης,

• fast track διαδικασίες,

• ευέλικτες διαγωνιστικές διαδικασίες,

• και επιτάχυνση όλων των παρεμβάσεων που κρίνονται αναγκαίες.

Επίσης η ίδια η ΕΥΔΑΠ μας το επιβεβαιώνει, μέσω απανωτών “διαφημήσεων” που ακούω στο ραδιόφωνο (τηλεόραση δεν βλέπω), ή σε κοινωνικά δίκτυα, π.χ.:

Η ΕΥΔΑΠ παρουσίασε στο περίπτερό της το δεκαετές επενδυτικό πλάνο ύψους 2,5 δισ. ευρώ, με στόχο τη συνεχή αναβάθμιση των υποδομών και την καινοτομία στην υπηρεσία του πολίτη.18

Εννοείται πως δεν ζητήθηκε η γνώμη μου αλλά αν μου είχε ζητηθεί θα την είχα δώσει αφιλοκερδώς και άμεσα, ακόμη και με SMS, όπως έκανε η Ursula von der Leyen για τα εμβόλια. Η γνώμη μου θα ήταν ότι πράγματι είμαστε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, όχι μόνο τώρα αλλά εδώ και τρία χρόνια, αφού το επίπεδο αξιοπιστίας σε διάφορα σενάρια έπεσε κάτω απ’ το 99%, μέχρι και 96.9%, όπως φαίνεται στο διαχειριστικό σχέδιο του 2021-22: 19

Επισημαίνω ότι αν είχε δοθεί το σήμα της κρισιμότητας από τότε, η κατάσταση του υδροδοτικού συστήματος θα ήταν καλύτερη σήμερα, αφού θα είχαν σχεδιαστεί και πολύ πιθανόν αποδώσει διάφορα απλά διαχειριστικά μέτρα, όπως η αύξηση των αντλήσεων απ’ την Υλίκη και η ενημέρωση του πληθυσμού για το πρόβλημα με στόχο να μειωθεί η κατανάλωση, όπως έγινε στο παρελθόν. Το κόστος τέτοιων μέτρων θα ήταν μονοψήφιος αριθμός εκατομμυρίων ευρώ κατ’ έτος, αντί των δισεκατομμυρίων που εξαγγέλθηκαν.

Τι έφταιξε;

Διάφορα δημοσιεύματα αποδίδουν το πρόβλημα σε πολιτικούς λόγους, π.χ.

Το νερό, νεράκι — Η μεγάλη μετάβαση από αγαθό σε πανάκριβη υπηρεσία (Γιώργος Σαχίνης)20

η λειψυδρία δεν είναι φυσικό φαινόμενο αλλά πολιτικό…

Ομοίως το άρθρο Άλλο ένα «εθνικό σχέδιο» για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας (Γιάννης Κρεστενίτης):21

Αλλά η λειψυδρία ως απόρροια μόνον της κλιματικής αλλαγής, είναι το άλλοθι για να υλοποιηθεί η κυβερνητική πολιτική για την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών ύδρευσης, αποχέτευσης και άρδευσης, παρά τις περί του αντιθέτου διακηρύξεις της…

Άλλοι το αποδίδουν στην κλιματική αλλαγή, π.χ. στο άρθρο Μέτρα για τη λειψυδρία: Στο ίδιο αναποτελεσματικό έργο θεατές (Γιάννης Μυλόπουλος)22

η χώρα πλήττεται κατά κύριο λόγο από την αλλαγή της κατανομής του νερού στον χρόνο και τον χώρο, εξ αιτίας της Κλιματικής Αλλαγής.

Μια συνθήκη που δεν θα αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, αν δεν ληφθούν μέτρα προσαρμογής στις νέες και δυσμενέστερες συνθήκες της Κλιματικής Αλλαγής.

Άλλοι το αποδίδουν εν μέρει (όχι αποκλειστικά) στην κλιματική αλλαγή αλλά και σε προβλήματα στη διαχείριση, π.χ. στο άρθρο Λειψυδρία και ξηρασία - Η Αθήνα «διψά» για διαχείριση του νερού, όχι για νέα «μεγα-έργα» (Παναγιώτης Δήμας):23

Παράλληλα, το πρόβλημα δεν αφορά αποκλειστικά την αλλαγή του κλίματος (μειωμένες βροχοπτώσεις) αλλά είναι έντονα διαχειριστικό. Το ποσοστό του μη ανταποδοτικού νερού (Non-Revenue Water, NRW) παραμένει υψηλό: διεθνή ρεπορτάζ τεκμηριώνουν ότι σε ελληνικά δίκτυα χάνονται έως και 40% των ποσοτήτων πριν φτάσουν στον τελικό χρήστη, λόγω διαρροών, γερασμένων σωλήνων και μη εξουσιοδοτημένων καταναλώσεων (παράνομων συνδέσεων).

Άλλα δημοσιεύματα το αποδίδουν σε ιδιοτροπίες του νερού, όπως υποδεικνύουν οι φράσεις που έχω τονίσει στο παρακάτω απόσπασμα απ’ το άρθρο Λειψυδρία: Ο Μόρνος έχασε το 40% των αποθεμάτων νερού σε δύο χρόνια ενώ η Υλίκη μόλις σε έναν - Με έργα 2,5 δισ. η αντιμετώπιση: 24

Παρά τις τελευταίες ισχυρές βροχοπτώσεις, οι ειδικοί σημειώνουν ότι η συνολική εικόνα δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά. Στις περιπτώσεις έντονων καταιγίδων, το μεγαλύτερο μέρος του νερού καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα, χωρίς να προλαβαίνει να αποθηκευτεί στους ταμιευτήρες. Έτσι, τα επεισόδια έντονων βροχοπτώσεων δεν αντισταθμίζουν την απώλεια νερού που προκαλεί η παρατεταμένη ξηρασία.

Παρότι κι εγώ έχω κάνει κάποιες σκέψεις για το πολιτικό πλαίσιο (και η κλιματική αλλαγή περιλαμβάνεται αποκλειστικά στο πολιτικό πλαίσιο), θα αποφύγω να τις καταγράψω, προτιμώντας να παραθέσω γεγονότα. Κατ’ αρχάς, σίγουρα δεν έφταιξε η υπερκατανάλωση, γιατί δεν υπήρξε. Απ’ το διαχειριστικό σχέδιο του 2024, βλέπουμε πως η κατανάλωση της Αθήνας δεν αυξήθηκε καθόλου στον 21ο αιώνα.

Το ωραίο αυτό διάγραμμα δείχνει:

• Συνεχή αύξηση της κατανάλωσης μέχρι τη δεκαετία του 1980, που ήταν συνέπεια της αύξησης του πληθυσμού και της βελτίωσης της ποιότητας ζωής — πολύ θετικό σημάδι.

• Μια μικρή μείωση στο τέλος της δεκαετίας του 1970 — συνέπεια αύξησης της τιμής.

• Μεγάλη βύθιση την περίοδο της λειψυδρίας — εξαιρετικά θετικό σημάδι που δείχνει αφενός την ελαστικότητα της ζήτησης και αφετέρου την άψογη συνεργασία κράτους και συνειδητοποιημένων πολιτών, που χωρίς αυτή το σύστημα θα είχε αστοχήσει.

• Σημαντική, αλλά αναμενόμενη αύξηση μετά τη λήξη της έμμονης ξηρασίας.

• Σταθεροποίηση με ελαφρά τάση μείωσης τον 21ο αιώνα.

Αυτά για τη ζήτηση. Αν έρθουμε στην προσφορά, το παρακάτω σχήμα, πάλι απ’ το διαχειριστικό σχέδιο του 2024 είναι το πλέον ενδεικτικό, αφού (1) δείχνει απορροές και όχι βροχοπτώσεις, (2) είναι το μεγαλύτερο σε διάρκεια δείγμα απορροής στη χώρα και (3) συνδέεται άμεσα με την υδροδότηση της Αθήνας αφού ο Βοιωτικός Κηφισός τροφοδοτεί την Υλίκη.

Το γράφημα μας επιτρέπει να κάνουμε τις εξής παρατηρήσεις:

• Απ’ τη δεκαετία του 1920 — δηλαδή πολύ πριν ο Κίσινγκερ λανσάρει την κλιματζέντα (το 1974, οπότε κυκλοφορούσε η ιδέα της υπέρψυξης του πλανήτη)25, και πριν η “αριστερά” αναλάβει να συνεχίσει το έργο του Κίσινγκερ κι ο Μητσοτάκης ιδρύσει το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης — η απορροή του Βοιωτικού Κηφισού άρχισε να μειώνεται σταδιακά.

• Γύρω στο 1990 παρατηρήθηκαν δύο ετήσια αρνητικά ρεκόρ απορροής και το απόλυτο ρεκόρ σε κλίμακα δεκαετίας.

• Έκτοτε είχαμε μια ανάκαμψη και μάλιστα με υψηλό ετήσιο ρεκόρ πεντηκονταετίας πριν τέσσερα χρόνια.

• Τα τρία χρόνια που ακολούθησαν ήταν πολύ φτωχά σε απορροή.

Υπ’ αυτή την έννοια, ορθώς, κατά τη γνώμη μου, το Σχέδιο Διαχείρισης του Υδροδοτικού Συστήματος του 2023-24 παρατηρεί:

Δεν ξέρω πως θα συνεχιστεί το φαινόμενο και αν θα υπάρξει αντίστοιχη έμμονη ξηρασία όπως το 1990. Μακροπρόθεσμες προβλέψεις κάνουν οι μάγοι, οι αστρολόγοι και οι διάφοροι κλιμαγύρτες που το παίζουν επιστήμονες. Εγώ δεν ανήκω σ’ αυτές τις κατηγορίες.

Με βάση τα παραπάνω, το ερώτημα που τίθεται είναι: φτάνουν τρία υδρολογικώς φτωχά συνεχόμενα χρόνια για να θέσουν το υδροδοτικό σύστημα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης; Η απάντησή μου είναι: Κατηγορηματικά όχι, την ώρα μάλιστα που το αμέσως προηγούμενο έτος είχε σημειωθεί ρεκόρ υψηλών απορροών. Άρα κάτι άλλο φταίει.

Το πρώτο που φταίει είναι ξεκάθαρα ο τριπλασιασμός του αποδεκτού ρίσκου στη λειτουργία του συστήματος. Αν δεν είχε γίνει, θα είχαν ληφθεί νωρίτερα τα ήπια μέτρα που προαναφέρθηκαν και θα ήταν σε καλύτερη κατάσταση το σύστημα.

Υποθέτω πως στα ήπια μέτρα θα μπορούσαν να ενταχθούν κι άλλα. Ενδεχομένως, στον 21ο αιώνα να αυξήθηκαν οι απώλειες στους αγωγούς μεταφοράς ή τους ταμιευτήρες. Επ’ αυτού δεν έχω άμεση γνώση, αλλά υποπτεύομαι πως συνέβη, καθώς δεν έχω δει κάποια ενέργεια σ’ αυτή την κατεύθυνση. Επίσης υποπτεύομαι πως έχει δοθεί νερό απ’ το σύστημα για αρδεύσεις. Αν τα τρία τελευταία χρόνια είχε δοθεί προσοχή και σ’ αυτά , η κατάσταση θα ήταν σαφώς καλύτερη.

Κοιτώντας τα συμπεράσματα του πρώτου διαχειριστικού σχεδίου του 2000, βλέπω διάφορα σημεία που νομίζω πως η ΕΥΔΑΠ δεν υλοποίησε επί 25 χρόνια, όπως για παράδειγμα την επαύξηση της παροχετευτικότητας των υδραγωγείων. Παραθέτω τα σχετικά χωρία από εκείνο το διαχειριστικό σχέδιο.

Όταν κανείς εγκαταλείπει ένα πολύπλοκο τεχνολογικό σύστημα στη μοίρα του, ακόμη και προγραμματισμένα έργα για άρση διαπιστωμένων προβλημάτων, είναι λογικό το σύστημα να οδηγηθεί σε αστοχία.

Δυο λόγια για τις επενδύσεις δισ. €

Στις εξαγγελίες έργων—επενδύσεων 2.5 δισ. € υπάγεται κατ’ αρχάς η εκτροπή των ποταμών Κρικελοπόταμου και Καρπενησιώτη προς τον ταμιευτήρα Ευήνου για την ενίσχυση της υδροδότησης της Αθήνας. Ο Κρικελοπόταμος και ο Καρπενησιώτης είναι παραπόταμοι του Αχελώου, που κατόπιν συμβολής τους στον Τρικελιώτη, σήμερα τροφοδοτούν τον ταμιευτήρα Κρεμαστών. Η ανακοίνωση αφορούσε την εκτροπή 200 εκατομ. m³ νερού ετησίως. Η αναγνωριστική μελέτη φαίνεται να υποδεικνύει δυναμικότητα της λύσης περίπου 300 εκατομ. m³ νερού ετησίως.

Οι εκτιμήσεις των διαθέσιμων ποσοτήτων νερού είναι ατεκμηρίωτες. Στις εκτιμήσεις δεν γίνεται καμιά αναφορά στους περιορισμούς που θέτουν οι παροχετευτικότητες των υδραγωγείων. Στην πραγματικότητα οι ποσότητες θα είναι σημαντικά μικρότερες από τις εκτιμήσεις που έχουν ανακοινωθεί. Αυτό το γνωρίζω από πρώτο χέρι, γιατί με τη μελέτη αυτών των έργων είχα ασχοληθεί ήδη από το 1991 σε συνεργασία με επίλεκτα γραφεία υδραυλικών μελετών (ΟΤΜΕ, Υδροηλεκτρική, ΥΔΡΟΤΕΚ - Υδραυλικές Μελέτες ΑΕ, Δ. Κωνσταντινίδης, Γ. Καραβοκύρης, Θ. Γκόφας και Συνεργάτες)26. Και βέβαια δεν ήμουν ο πρώτος. Σχετικά επισημαίνεται ότι τα έργα κεφαλής δεν περιλαμβάνουν έργα ταμίευσης και ρύθμισης, αλλά απλές διατάξεις ανάσχεσης, πράγμα που ελαχιστοποιεί τις απολήψιμες ποσότητες νερού.

Είναι λοιπόν πασιφανές ότι δεν έχει γίνει λεπτομερής αξιολόγηση των απαιτούμενων ποσοτήτων ανά λύση αλλά και της διαχείρισης αυτών των ποσοτήτων. Δεν εκτιμήθηκαν οι αναμενόμενες σοβαρές δυσκολίες για την εκτέλεση των έργων, που άπτονται τόσο της τεχνικής όσο και της αδειοδοτικής εφικτότητας. Δεν αναφέρθηκαν οι χρονικοί ορίζοντες και περιορισμοί, και ειδικότερα στην εφικτότητα της επιπλέον παροχέτευσης νερού στη διάρκεια της τρέχουσας κατάστασης λειψυδρίας. Εκτιμάται ότι οι απαιτούμενες μελέτες (π.χ. γεωτεχνικές έρευνες) θα είναι χρονοβόρες. Η περιβαλλοντική και κοινωνική εφικτότητα δεν έχουν διερευνηθεί (βλ. σχετικά το άρθρο Σχέδιο «Εύρυτος»: στραγγίζοντας την Ευρυτανία για να ξεδιψάσει η Αθήνα (Νίκος Κατσουλάκος).27

Οι ποσότητες που αναφέρθηκαν μου επιτρέπουν να πω με βεβαιότητα πως, στις όποιες διερευνήσεις έχουν γίνει, δεν έχουν ληφθεί υπόψη οι χωρικές συσχετίσεις των λεκανών, οι οποίες απομειώνουν τις απολήψιμες ποσότητες. Στη μελέτη μας του 1991 είχαμε κατανοήσει ότι, όταν υπάρχει περίσσεια νερού στο σύστημα Ευήνου-Μόρνου (έτη υψηλής υδροφορίας) δεν θα χρειάζεται (ούτε θα μπορεί να αποθηκευτεί) επιπλέον νερό από τον Αχελώο, πράγμα που σημαίνει οι παροχές των παραποτάμων του Αχελώου (που επίσης αναμένεται να είναι μεγάλες την υπόψη περίοδο, λόγω θετικής συσχέτισης – συγχρονισμού) θα χάνονται από το σύστημα. Επίσης είχαμε κατανοήσει ότι οι παροχετευτικότητες των αγωγών μεταφοράς και η εποχιακή διακύμανση της ζήτησης, επηρεάζουν τις απολήψιμες ποσότητες. Έτσι, είχαμε εκτιμήσει για τα υπόψη έργα ποσότητες πολύ μικρότερες απ’ τις εξαγγελθείσες.

Άρα, πριν γίνει οποιοδήποτε βήμα προς την υλοποίηση του όποιου επενδυτικού σχεδίου, χρειάζεται να γίνουν μελέτες πανεπιστημιακού επιπέδου, ή έστω γυμνασιακού, αλλ’ όχι επιπέδου νηπιαγωγείου— κι εδώ δανείζομαι μια έκφραση που χρησιμοποιούσε εκείνα τα χρόνια για κάποιες “μελέτες” ο συνάδελφος Αντώνης Ξανθάκης της ΕΥΔΑΠ, που ήξερε τι του γινόταν. Γιατί και τότε έφθαναν στην ΕΥΔΑΠ μελέτες επιπέδου νηπιαγωγείου, αλλά η ΕΥΔΑΠ ήξερε που να τις τοποθετήσει.

Δεν είμαι αντίθετος στα έργα και στις επενδύσεις. Κάθε άλλο. Στο κάτω-κάτω, τα έργα θα τα υλοποιήσουν μεγάλες τεχνικές εταιρείες που κατά τεκμήριο είναι σε καλύτερο επίπεδο απ’ τους πολιτικούς και τους επικοινωνιολόγους που σήμερα διαχειρίζονται κρίσιμα προβλήματα.

Είμαι ο πρώτος που θα πω ότι το πολύπλοκο υδροδοτικό σύστημα της Αθήνας χρειάζεται επειγόντως νέα έργα για να λυθούν χρονίζοντα προβλήματα. Αλλά μελέτες άρπα-κόλλα δεν θα τα λύσουν. Αντίθετα, θα δημιουργήσουν άλλα, και στο σύστημα υδροδότησης της Αθήνας, και στην οικονομία της χώρας, αλλά και στις ίδιες τις εταιρείες που θα τα υλοποιήσουν. Ευελπιστώ ότι οι εταιρείες θα είναι πιο προσεκτικές και θα απαιτήσουν έγκυρες τεχνικές μελέτες. Αλλά απ’ την άλλη πλευρά, θεωρώ τραγικό να στηρίζω τις ελπίδες μου στις τεχνικές εταιρείες…

Leave a comment

Στις 8 Δεκεμβρίου 2025, πραγματοποιήθηκε μια σημαντική επιστημονική εκδήλωση στη Βουδαπέστη, στην Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών, και αισθάνομαι υπερηφάνεια και τιμή που συνέβαλα σε αυτήν.

Η Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών είναι στενά συνδεδεμένη με την κλιματολογία, καθώς είναι ο τόπος όπου ο μεγαλύτερος κλιματολόγος της ιστορίας, ο Milutin Milanković, ανέπτυξε τη θεωρία του. Σημειώνω ότι χρησιμοποιώ τον παραδοσιακό όρο κλιματολογία για την επιστήμη του κλίματος, καθώς δεν μου αρέσει ο μεταμοντέρνος όρος «κλιματική επιστήμη», ο οποίος ουσιαστικά αποτελεί ευφημισμό για την κλιματική σοφιστεία.

Ήταν η πρώτη φορά που επισκέφθηκα την Ουγγαρία, παρόλο που τρέφω μεγάλη εκτίμηση για τη χώρα και τους κατοίκους της. Θεωρώ τους Ούγγρους ως εξαίρεση μέσα στην παρακμάζουσα Ευρωπαϊκή Ένωση. Η επίσκεψή μου όχι μόνο επιβεβαίωσε την άποψή μου, αλλά και την ενίσχυσε. Εντυπωσιάστηκα ιδιαίτερα απ’ τη Βουδαπέστη, μια πόλη που έχει διατηρήσει τη μεγαλοπρέπεια που είχε πριν τον πόλεμο. Έχουν επισκευάσει τα κτίρια που καταστράφηκαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην αρχική τους μορφή. Διατηρούν τις παλιές ευρωπαϊκές παραδόσεις, ένα σημάδι των οποίων (που ευνοεί την ταπεινότητά μου) είναι ότι σέβονται τους ηλικιωμένους. Για παράδειγμα, εμείς οι ηλικιωμένοι μπορούμε να χρησιμοποιούμε τα μέσα μαζικής μεταφοράς χωρίς εισιτήριο...

Ο πρόεδρος του συνεδρίου, καθηγητής Gábor Náray-Szabó, κατέστησε σαφές ότι η Ακαδημία είναι πιστή στο «ορθόδοξο» δόγμα για το κλίμα, με εξαίρεση έναν ακαδημαϊκό, αυτόν που εμφανίζεται στη φωτογραφία παραπάνω και ήταν ο διοργανωτής της εν λόγω εκδήλωσης. Παρ’ όλα αυτά, η Ακαδημία δέχτηκε να φιλοξενήσει μια εκδήλωση με σκοπό την παρουσίαση αντικρουόμενων απόψεων για την κλιματική αλλαγή. Αρχικά, το σχέδιο ήταν να πραγματοποιηθεί διάλογος μεταξύ των αντίθετων πλευρών («μπλε-κόκκινη ομάδα»), αλλά, όπως με ενημέρωσαν, το Τμήμα Γεωεπιστημών δεν δέχτηκε την ιδέα. Αυτό δεν με εξέπληξε, φυσικά. Οι φανατικοί του κλίματος είναι ανίκανοι να συμμετάσχουν σε οποιοδήποτε είδος επιστημονικού διαλόγου — πιθανώς επειδή αυτό θα εξέθετε την επιστημονική τους γύμνια.

Η παρουσίασή μου στο συνέδριο, μεταφρασμένη στα ελληνικά (με εξαίρεση λίγα γραφήματα που παρέμειναν στα ελληνικά), μπορεί να μεταφορτωθεί από τον παρακάτω σύνδεσμο ή από την ιστοσελίδα της ερευνητικής ομάδας Ιτιά του ΕΜΠ.1

H₂Ο, CO₂, Κλιματική Αλλαγή

4.81MB ∙ PDF file

Download

Ολιστική ανασκευή της «κλιματικής επιστήμης»

Download

Τα κύρια σημεία που παρουσίασα συνοψίζονται στον κλιματικό δεκάλογο μου, ο οποίος περιλαμβάνει τα κύρια αποτελέσματα της πρόσφατης έρευνάς μου.

1. Η κλιματική αλλαγή είναι πραγματική —και η κλιματική κρίση επίσης (αλλά μόνο στην πολιτική).

• Η κλιματική αλλαγή είναι πραγματική σε όλη την ιστορία της Γης, διάρκειας 4.5 δισεκ. ετών.

• Η κλιματική κρίση είναι καθαρά πολιτικό ζήτημα, χωρίς καμία σχέση με την πραγματικότητα.

2. Στην ατμόσφαιρα δεν υπάρχει φαινόμενο θερμοκηπίου, ούτε αέρια θερμοκηπίου.

• Αυτοί είναι παραπλανητικοί όροι, των οποίων οι πραγματικές έννοιες είναι «επίδραση ατμοσφαιρικής ακτινοβολίας» (ΕΑΑ) και «αέριο ενεργό στην ακτινοβολία» (ΑΕΑ), αντίστοιχα.

3. Η ΕΑΑ εξαρτάται κυρίως από τη θερμοβαθμίδα στην ατμόσφαιρα.

• Στην ισορροπία (ισόθερμη ατμόσφαιρα) η ΕΑΑ είναι μηδενική.

• Σε περίπτωση θερμοκρασιακής αναστροφής, η ΕΑΑ έχει αποτέλεσμα την ψύξη και όχι τη θέρμανση της Γης.

4. Στην πρότυπη ατμόσφαιρα (με θερμοβαθμίδα 6.5 K/km) η ΕΑΑ κυριαρχείται απ’ το H₂O (υδρατμούς και σύννεφα).

• Το CO₂ παίζει πολύ μικρό ρόλο (ποσοτικοποιημένο σε 4-5%).

5. Οι μετρήσεις ακτινοβολίας μακρών κυμάτων (ΜΚ) επί έναν αιώνα δεν δείχνουν καμία αλλαγή στην ΕΑΑ.

• Η σημαντική αύξηση του ατμοσφαιρικού [CO₂] δεν έδωσε κάποιο διακριτό σήμα.

6. Δεν υπάρχει καμιά απόδειξη ότι η αύξηση της [CO₂] προκαλεί θέρμανση στην ατμόσφαιρα.

• Αντιθέτως, τα παλαιοκλιματικά και τα σύγχρονα δεδομένα υποστηρίζουν την αντίστροφη αιτιότητα, καθώς η αύξηση της θερμοκρασίας συμβαίνει πριν από αυτήν του [CO₂].

• Τα κλιματικά μοντέλα ενσωματώνουν μια κατεύθυνση αιτιότητας αντίθετη απ’ αυτήν που διαπιστώνεται απ’ τα δεδομένα.

7. Το ισοζύγιο άνθρακα στην ατμόσφαιρα κυριαρχείται από φυσικές διεργασίες.

• Οι ανθρώπινες εκπομπές CO₂ (από ορυκτά καύσιμα κτλ.) αποτελούν μόνο το 4% του συνόλου.

• Η αύξηση της θερμοκρασίας οδήγησε σε σημαντική αύξηση των φυσικών εκπομπών CO₂.

8. Τα ισοτοπικά δεδομένα άνθρακα (δ¹³C, Δ¹⁴C) δείχνουν αλλαγές στην ισοτοπική σύνθεση του ατμοσφαιρικού CO₂, αλλά κανένα σημάδι ανθρώπινης επιρροής.

• Αντίθετα, δείχνουν ότι οι αλλαγές που παρατηρούνται οφείλονται σε φυσικές διεργασίες.

9. Η δυναμική του ατμοσφαιρικού CO₂ μπορεί να ανακτηθεί από φυσικές διεργασίες μόνο.

• Πολλαπλά στοιχεία επιβεβαιώνουν τον χρόνο παραμονής του ατμοσφαιρικού CO₂ στα 4 χρόνια, παρά τις εκτιμήσεις της «κλιματικής επιστήμης» που φτάνουν σε χιλιάδες χρόνια.

10. Η αύξηση της θερμοκρασίας τον 21^ο αιώνα είναι συμβατή με αλλαγές στην ηλιακή (βραχέων κυμάτων—ΒΚ) ακτινοβολία που απορροφάται από τη Γη.

Η παρουσίασή μου περιέχει αρκετά πρωτότυπα σημεία, τα οποία δεν περιλαμβάνονται στις προηγούμενες δημοσιεύσεις μου. Μια ενδιαφέρουσα προσθήκη είναι αυτή που φαίνεται στο παρακάτω γράφημα, όπου έχω προσθέσει τις παρατηρήσεις των τελευταίων τριών ετών στη γραφηματική περίληψη της εργασίας του 2023:

D. Koutsoyiannis, C. Onof, Z. W. Kundzewicz, and A. Christofides, On hens, eggs, temperatures and CO₂: Causal links in Earth’s atmosphere, Sci, 5 (3), 35, doi:10.3390/sci5030035, 2023.

Μπορεί να διαπιστωθεί ότι αυτές οι νεότερες παρατηρήσεις συμφωνούν απόλυτα με όσα γράψαμε σχεδόν τρία χρόνια νωρίτερα.

Οι τελικές παρατηρήσεις της παρουσίασής μου είναι οι εξής:

Η θεώρηση του ανθρωπογενούς CO₂ ως ρυθμιστή του κλίματος είναι εμπειρικά αβάσιμη αν λάβουμε σωστά υπόψη:

1. τις φυσικές εκπομπές CO₂ (∼25 φορές μεγαλύτερες)·

2. την επίδραση του H₂O (υδρατμοί + σύννεφα, ∼20 φορές μεγαλύτερη)·

3. την τεράστια πολυπλοκότητα του κλιματικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου της βιόσφαιρας.

Τα κλιματικά μοντέλα διαφωνούν με την παρατήρηση ενώ αντιστρέφουν αιτία και αποτέλεσμα.

Σε πολύπλοκα συστήματα, τα δεδομένα είναι κυρίαρχα —και τα δεδομένα έχουν διαψεύσει την κυρίαρχη θεωρία για το κλίμα.

Το πρότυπο με επίκεντρο τις ανθρωπογενείς εκπομπές ήταν ένα πολιτικό σχέδιο που επιστράτευσε την επιστήμη για να του προσδώσει κύρος.

Η «κλιματική επιστήμη» δεν είναι επομένως απλώς μια διεφθαρμένη επιστήμη —είναι ένα ειδικά κατασκευασμένο όργανο που φοράει την εργαστηριακή στολή της επιστήμης ενώ εγκαταλείπει τη μέθοδό της.

Δουλειά των επιστημόνων είναι να καταρρίπτουν τις εσφαλμένες θεωρίες και να απομακρύνουν την επιστήμη απ’ την πολιτική —όχι να παρουσιάζονται ως σωτήρες του πλανήτη.

Υπάρχει και βίντεο με την ομιλία μου στα αγγλικά.

Τα βίντεο για τις άλλες ομιλίες είναι προσβάσιμα απ’ την προαναφερθείσα ιστοσελίδα της Ιτιάς, καθώς και από την ακόλουθη έκθεση του διοργανωτή, καθηγητή László Szarka.

CONFERENCE “BEYOND THE CLIMATE CHANGE CONSENSUS” AT THE HUNGARIAN ACADEMY OF SCIENCES AND A PRE-EVENT IN THE ACADEMY LIBRARY (Budapest, December 8, 2025)

1.19MB ∙ PDF file

Download

Download

Η έκθεση αναφέρεται και σε επιστημονική εκδήλωση που προηγήθηκε το πρωί της ίδιας μέρας, οργανωμένη απ’ το Energy Working Group of the Batthyány Society of Professors καθώς και σε αυτή που επακολούθησε, μια πολιτιστική εκδήλωση που διοργάνωσε το Academy Club με τίτλο Ιερότητα, παράδοση, νεοτερικότητα – Βραδιές τέχνης στην Ακαδημία XVI (σε μηχανική μετάφραση) με δείπνο. Οι προσκεκλημένοι του συνεδρίου απόλαυσαν τη συναυλία (Choirs Cantemus και Pro Musica από τη Nyíregyháza), έκθεση σμάλτων με βυζαντικής έμπνευσης εκθέματα (της Anastasia Vdovkina), κρασιά (της Enikő Luka από το Sopron) και ζωντανές συζητήσεις με άλλους συμμετέχοντες. Φωτογραφίες υπάρχουν εδώ.

Leave a comment

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 2025-12-19: Φωτογραφία απ’ το συνέδριο

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 2026-01-06: Το πλήρες υλικό του συνεδρίου (διαφάνειες των παρουσιάσεων και βίντεο) έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο της Clintel.

ΥΓ. Αφιερωμένο στην αγαπημένη μου σύζυγο Αννούσκα. Την ώρα που έγραφα αυτό το κείμενο (πρωτότυπο στα αγγλικά) ήταν η ονομαστική της γιορτή (9 Δεκεμβρίου). Ήταν η πρώτη φορά μετά από 42 χρόνια που δεν τη γιορτάσαμε, καθώς δεν την έχω πια...

Η συνέντευξη καλύπτεται από διάφορα μέσα ενημέρωσης, κυρίως με αντιγραφή της ανακοίνωσης της περιφέρειας που δίνω στον παραπάνω σύνδεσμο (π.χ. Ποντίκι, NewsIt, Liberal, Θεσσαλία Τηλεόραση) και σπανιότερα με προσθήκη αναφορών απ’ τη συζήτηση εν είδει ρεπορτάζ (π.χ. Ναυτεμπορική). Οι ερωτήσεις προς τον περιφερειάρχη ήταν πολλές, κυρίως επιθετικές (αποτυπώνοντας γνωστά στερεότυπα κατά των «έργων εκτροπής του Αχελώου»), και λίγες διευκρινιστικές (π.χ. ποιος σας κλέβει το νερό και έχετε λειψυδρία;).

Το επίκεντρο της συζήτησης ήταν η επικείμενη εκδίκαση μιας ακόμη προσφυγής στο Συμβούλιο της Επικρατείας (μια απ’ τις απανωτές που έκανε δεκτές) κατά των εν λόγω έργων και κατά της μεταφοράς νερού απ’ τον Αχελώο στη Θεσσαλία —ή αλλιώς κατά του ΣΔΛΑΠ. Συγκεκριμένα το ΣΔΛΑΠ προβλέπει τη μεταφορά προς τον θεσσαλικό κάμπο μιας ποσότητας 250 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού ετησίως που ανέρχεται στο 7% του ετήσιου όγκου απορροής του Αχελώου.

Η σχεδόν καθολική (πλην κάποιων Θεσσαλών) εναντίωση στα έργα του Αχελώου ενέπνευσε και τον τίτλο της σημερινής ανάρτησής μου. Θυμίζω ότι στον αρχαιοελληνικό μύθο της πάλης του Ηρακλή με τον Αχελώο, νικητής ήταν ο Ηρακλής, αποσπώντας με τη νίκη του απ’ τον Αχελώο (μεταμορφωμένο σε ταύρο) το κέρας της Αμάλθειας (το κέρατο της αφθονίας).

Τον μύθο μας τον παραδίδει και επεξηγεί ο Στράβων (~64 π.Χ.-24 μ.Χ.), στα Γεωγραφικά, 10.2:

ὡς Ἡρακλέους καταπολεμήσαντος τὸν Ἀχελῶον […], ὅς μ᾽ ἐν τρισὶν μορφαῖσιν ἐξῄτει πατρός, φοιτῶν ἐναργὴς ταῦρος, ἄλλοτ᾽ αἰόλος δράκων λικτός, ἄλλοτ᾽ ἀνδρείῳ κύτει βούπρῳρος. προστιθέασι δ᾽ ἔνιοι καὶ τὸ τῆς Ἀμαλθείας τοῦτ᾽ εἶναι λέγοντες κέρας, ὃ ἀπέκλασεν ὁ Ἡρακλῆς τοῦ Ἀχελώου […]

τὸν Ἡρακλέα δὲ καὶ ἄλλως εὐεργετικὸν ὄντα καὶ τῷ Οἰνεῖ κηδεύσοντα παραχώμασί τε καὶ διοχετείαις βιάσασθαι τὸν ποταμὸν πλημμελῶς ῥέοντα καὶ πολλὴν τῆς Παραχελωίτιδος ἀναψύξαι χαριζόμενον τῷ Οἰνεῖ: καὶ τοῦτ᾽ εἶναι τὸ τῆς Ἀμαλθείας κέρας.

Στο τέλος της συζήτησης, ο Περιφερειάρχης μου έδωσε το λόγο για λίγα λεπτά, και πάνω-κάτω είπα αυτά (τα παραθέτω από μνήμης γιατί δεν τα είχα γραμμένα):

Η ομάδα μας στο Πολυτεχνείο, εγώ, ο συνεργάτης Καθηγητής Νίκος Μαμάσης, και αρκετοί άλλοι έχουμε ασχοληθεί επί σαράντα χρόνια με τα θέματα της Θεσσαλίας και του Αχελώου, καθώς και με άλλα κρίσιμα προβλήματα υδατικών πόρων της χώρας, όπως η υδροδότηση της Αθήνας, και τα γνωρίζουμε καλά. Επίσης, έχουμε εκπονήσει, ήδη απ’ το 2008, το Εθνικό Πρόγραμμα Διαχείρισης και Προστασίας των Υδατικών Πόρων, το οποίο αποτέλεσε βάση για τα επακολουθήσαντα ΣΔΛΑΠ. Αναλύοντας τα υδατικά ισοζύγια στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας καταλήξαμε ότι το Υδατικό Διαμέρισμα της Θεσσαλίας είναι το πλέον ελλειμματικό του ελληνικού χώρου και συνεπώς οι υδατικοί πόροι του χρειάζονται ενίσχυση. Ελλειμματικά είναι ακόμη και τα Υδατικά Διαμερίσματα Ανατολικής Πελοποννήσου και Νήσων Αιγαίου.

Ως ηπειρώτης και μάλιστα από παρόχθιο χωριό του Αχελώου, τη Μεσούντα, όπου έζησα τα 12 πρώτα χρόνια της ζωής μου, συμφωνώ με όλα όσα είπε ο Περιφερειάρχης Θεσσαλίας εκτός από ένα: Το γεγονός ότι παρουσίασε το πρόβλημα της λειψυδρίας στη Θεσσαλία ως πρόβλημα της Θεσσαλίας, δίνοντάς του τοπικιστικό χαρακτήρα, ενώ είναι εθνικό πρόβλημα. Ως χώρα έχουμε ανάγκη τους αγρότες της Θεσσαλίας, της παραγωγικότερης πεδιάδας της Ελλάδας.

Αλλά έχουμε καθολικές αντιδράσεις πολιτικο-ιδεολογικού χαρακτήρα. Τόσο καθολικές που η εναντίωση στα εθνικά έργα υποδομής στον Αχελώο έχει πια μπει στο εθνικό μας DNA. Εναντίωση που αντανακλά την καθολική παρακμή και νοσηρότητα της χώρας, με χαρακτηριστικό της την εγκατάλειψη του ορθού λόγου, και την αντικατάστασή του με την κατ’ ευφημισμό «πολιτική ορθότητα» της πρασινάδας. Κι αυτό το δείχνουν διάφορα γεγονότα, όπως:

• Το μοναδικό στην ιστορία και σ’ όλη την οικουμένη γεγονός να έχουμε ένα έργο έτοιμο στη Μεσοχώρα εδώ και 25 χρόνια και να μην «πατάμε το κουμπί» να το βάλουμε μπροστά και να παράγουμε καθαρή υδροηλεκτρική ενέργεια.

• Το γεγονός ότι η προηγούμενη κυβέρνηση έδωσε εντολή στους επιστήμονες — μηχανικούς μελετητές των ΣΔΛΑΠ της προηγούμενης φάσης να μην περιλάβουν στα σχέδια διαχείρισης τη μεταφορά νερού απ’ τον Αχελώο προς τη Θεσσαλία. Χωρίς αυτό να απαλλάσσει την παρούσα κυβέρνηση, που ναι μεν δεν έδωσε ανάλογη εντολή — εξ ου και περιλήφθηκε στο νέο ΣΔΛΑΠ η μεταφορά νερού— αλλά επί 6 χρόνια δεν προχώρησε στη λειτουργία του έργου της Μεσοχώρας.1

• Το γεγονός πως όταν είσαι πρόεδρος ή αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Επικρατείας και πρωτοστατήσεις στην ακύρωση των έργων του Αχελώου, τότε η ελληνική πολιτεία σε προάγει στο ανώτατο αξίωμά της, του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Σε αντιδιαστολή με το τελευταίο, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας, μιας χώρας που κοιτάει μπροστά, προοδεύει και αναπτύσσεται σε υπερδύναμη, καταδίκασε την κυβέρνηση της χώρας γιατί καθυστερούσε την προώθηση ενός ανάλογου (αλλά πολύ μεγαλύτερης κλίμακας) σχεδίου έργων υποδομής, που περιλαμβάνει εκτροπές ποταμών και μεταφορές νερού σε μεγάλες εκτάσεις.2

Στο σημείο αυτό ο Περιφερειάρχης εκνευρίστηκε απ’ αυτά που έλεγα, με διέκοψε και μου αφαίρεσε το λόγο. Τον παρακάλεσα να μου δώσει δυο λεπτά ώστε να ολοκληρώσω τη σκέψη μου και να πω κάποιες αλήθειες που πιστεύω κρύβονται πίσω απ’ την εναντίωση στα έργα του Αχελώου και τις σχετικές ακυρωτικές αποφάσεις. Επέμενε πως μου αφαιρεί τον λόγο.

Εν πάση περιπτώσει, αυτό που ήθελα να πω είναι πως οι πολιτικές και ιδεολογίες που εμποδίζουν την ανάπτυξη στη χώρα μας έχουν εκπονηθεί από ανεπτυγμένες δυνάμεις της Δύσης, που ήδη έχουν ολοκληρώσει τα δικά τους έργα υποδομής. Ο αποικιοκρατικός στόχος τους ήταν να εμποδίσουν την ανάπτυξη χωρών του Νότου (Αφρικής, Ασίας και Λατινικής Αμερικής). Μέχρις ενός σημείου το κατάφερναν, μέχρι που η Κίνα ανέτρεψε τα σχέδιά τους κάνοντας μεγάλες επενδύσεις σε έργα υποδομής στην Αφρική και αλλού. Ως αποτέλεσμα, αυτές οι Δυτικές δυνάμεις άρχισαν να μεταλλάσσουν την ιδεολογία, π.χ. ευλογώντας τα υδροηλεκτρικά έργα αφού τα είχαν αποκηρύξει, προκειμένου να μην παραγκωνιστούν απ’ τους Κινέζους. Περισσότερα γι’ αυτό αναφέρω στην παρουσίασή μου «Ανορθολογισμός και εργαλειοποίηση της επιστήμης: Η μεγαλύτερη απειλή για τον σπουδαιότερο πόρο, το νερό». Ωστόσο, η ελληνική χωριατιά της πρασινάδας, που εισάγει ιδεολογία και πολιτική αλλότριας προπαγάνδας, δεν έχει καταλάβει ότι τα πράγματα αλλάζουν και εξακολουθεί να αναμασά τα ιδεολογήματα των προηγούμενων δεκαετιών, υπονομεύοντας το μέλλον της χώρας και την αυτονομία της.

Μετά από αυτή την παρένθεση για το τι ήθελα να πω και δεν το είπα, επανέρχομαι στην εκδήλωση. Ο Περιφερειάρχης, αφού μου αφαίρεσε τον λόγο, τον έδωσε στον Νίκο Μαμάση, που κινήθηκε στο ίδιο πνεύμα, ξεκινώντας με την παρατήρηση πως η μη λειτουργία του έτοιμου έργου της Μεσοχώρας κόστισε στην ελληνική οικονομία 550 εκατομμύρια, όσο είναι και ο προϋπολογισμός των «άλλων» έργων εκτροπής Αχελώου που εξήγγειλε την προηγούμενη εβδομάδα ο πρωθυπουργός για την ενίσχυση της υδροδότησης της Αθήνας. Με την πρώτη παρατήρησή του, ο Περιφερειάρχης τον διέκοψε κι αυτόν και του αφαίρεσε τον λόγο.

Έτσι, ο Περιφερειάρχης μας πρόσφερε μια εμπειρία που δεν είχαμε ξαναζήσει, να μας καλεί να μιλήσουμε και να μας αφαιρεί τον λόγο.

Στη Μεσούντα (αλλά και σ’ άλλα μέρη που έχω πάει) φέρονται διαφορετικά στους προσκεκλημένους…

Leave a comment

Ενημέρωση 2025-11-05: Διευκρινίζω πως έχω ενημερώσει για την ανάρτηση αυτή τόσο τον Περιφερειάρχη, όσο και άλλους παράγοντες στη Θεσσαλία, παρόντες στην εκδήλωση και απόντες. Πίστευα ότι θα υπήρχαν κάποια σχόλια ενδιαφερομένων ώστε να καταλάβουμε τι ακριβώς επιδιώκουν, κάτι για το οποίο εγώ έχω μπερδευτεί μετά την εν λόγω εκδήλωση. Χαίρομαι που η επισκεψιμότητα στην ανάρτηση είναι μεγάλη (πολύ μεγαλύτερη του συνήθους), αλλά και λίγος ειλικρινής διάλογος δεν θα έβλαπτε.

Εισαγωγή

Έχω αναφερθεί στα δώρα του Νείλου για την κατανόηση του κλίματος σε τρεις προηγούμενες αναρτήσεις μου (Μέρος 1 — Μέρος 2 — Μέρος 3). Οι αναρτήσεις αυτές έγιναν με αφορμή της δημοσίευση μιας εργασίας μας (Ειδικής Έκθεσης) για τον Νείλο.1 Ειδικότερα στο Μέρος 1 αναφέρθηκα στο πρώτο στην ιστορία γεωεπιστημονικό πρόβλημα , το οποίο ήταν η πλημμυρική συμπεριφορά του Νείλου και τέθηκε απ’ τον Θαλή πριν 2600 χρόνια, συμπίπτοντας χρονικά με τη γέννηση της επιστήμης.

Επίσης περιέγραψα ότι τον γρίφο αυτής της συμπεριφοράς, που ταλαιπώρησε για τρεις αιώνες τους Έλληνες φιλοσόφους, τον έλυσε ο Αριστοτέλης (384 — 322 π.Χ.). Η λύση του συνδέθηκε με την πρώτη επιστημονική αποστολή στην ιστορία, την αποστολή στον Νείλο ανάντη της Αιγύπτου, με σκοπό την επαλήθευση της θεωρίας του Αριστοτέλη. Την πραγματοποίησε ο Μέγας Αλέξανδρος (356 – 323 π.Χ.) στο πλαίσιο της εκστρατείας του στην Αίγυπτο, κατά παραγγελία του καθηγητή του Αριστοτέλη.

Οι κατακλύσεις του Νείλου

Αλλά ποιος ακριβώς ήταν ο εν λόγω γρίφος; Ήταν το γεγονός ότι α Νείλος πλημμυρίζει, κατακλύζοντας μάλιστα μεγάλες εκτάσεις, το καλοκαίρι, ενώ όλοι άλλοι οι ποταμοί που ήταν γνωστοί στους Έλληνες φιλοσόφους πλημμυρίζουν τον χειμώνα. Ο γίγαντας Αριστοτέλης κατάλαβε πως η αιτία αυτών των πλημμυρών ήταν οι βροχές στην Αιθιοπία, που λόγω των μουσώνων στην περιοχή πραγματοποιούνται το καλοκαίρι.

Σήμερα δεν βλέπουμε τέτοια φαινόμενα κατάκλυσης εκτάσεων στην Αίγυπτο, γιατί μετά την κατασκευή του Υψηλού Φράγματος στο Ασουάν, η πλημμυρική ροή του Νείλου ρυθμίζεται, αποθηκευόμενη προσωρινά στην τεχνητή λίμνη που δημιουργήθηκε. Υπενθυμίζεται για την ιστορία ότι η επίσημη θεμελίωση και έναρξη εργασιών κατασκευής του Φράγματος του Ασουάν έγινε το 1960 από τους τότε Προέδρους της Σοβιετικής Ένωσης και της Αιγύπτου. Στη διάρκεια της κατασκευής του, το έργο υπέστη εκτεταμένες καταστροφές από τις ισραηλινούς καταδρομείς, οι οποίες ωστόσο αποκαταστάθηκαν και το έργο εγκαινιάσθηκε το 1970.2

Για να αποκτήσουμε εικόνα της κατάκλυσης που συνέβαινε πριν, και που έδωσε το έναυσμα του σχετικού γρίφου στους αρχαίους Έλληνες, θα πρέπει να πάμε πίσω στον χρόνο, πριν τη δεκαετία του 1960. Η ακόλουθη καλλιτεχνική αναπαράσταση του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα μας βοηθάει σ’ αυτό.3

Επίσης μια σοβιετική ταινία/ντοκιμαντέρ της δεκαετίας του 1960 μας δίνει κάποιες εικόνες, όπως οι παρακάτω.4

Η επαφή μου με τη θεωρία του Αριστοτέλη για τον Νείλο

Η όλη ιστορία σχετικά με τον Αριστοτέλη και τον Νείλο είναι ελάχιστα γνωστή στην επιστημονική κοινότητα, συμπεριλαμβανομένης της υδρολογικής. Προσωπικά, ήρθα σε επαφή μ’ αυτή το 2018, όταν με τον συνεργάτη μου Νίκο Μαμάση ετοιμάζαμε με παρουσίαση στο συνέδριο της EGU για την ιστορία της υδρολογίας5 (μετά από πρόσκληση των οργανωτών Okke Batelaan, Keith Beven, Laurent Pfister and Roberto Ranzi), σχετικά με την ανάπτυξη των επιστημονικών υδρολογικών εννοιών στην ελληνική αρχαιότητα και τη σημασία τους για τη σύγχρονη υδρολογία. Τότε έπεσα πάνω στο Μυριόβιβλον του Πατριάρχη Φωτίου6 που λέει συνοπτικά αλλά ξεκάθαρα την ιστορία.

Αργότερα, κατά τη συγγραφή της σχετικής δημοσίευσης7 είδα ότι υπάρχει ένα χαμένο και ξεχασμένο έργο του Αριστοτέλη με τίτλο «Περὶ τῆς τοῦ Νείλου ἀναβάσεως», το οποίο δεν έχει ενταχθεί στο Corpus Aristotelicum και έτυχε ελάχιστης επιστημονικής προσοχής. Ωστόσο, διασώθηκε μια λατινική μετάφρασή του, μια βελτιωμένη μεταγραφή της οποίας δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τον Beullens (2014).8 Υπάρχουν επίσης μεταφράσεις του έργου σε δύο σύγχρονες γλώσσες, τα γαλλικά (Bonneau, 1971)9 και τα ολλανδικά (Beullens, 2011).10

Ορισμένες πρόσφατες εξελίξεις υποστηρίζουν την άποψη ότι πρόκειται για μετάφραση ενός γνήσιου κειμένου του Αριστοτέλη ή τουλάχιστον ότι περιέχει ορισμένα τμήματα του πρωτότυπου έργου του φιλόσοφου (Beullens, 2014). Γι’ αυτό το λόγο, θεώρησα πως το βιβλίο πρέπει να μεταφραστεί στα νεοελληνικά (που γνωρίζω) και στα αγγλικά11 (που γνωρίζουν οι περισσότεροι και λίγο κι εγώ). Απευθύνθηκα σε έλληνες πανεπιστημιακούς καθηγητές λατινικών, αλλά δεν συγκινήθηκαν. Δυστυχώς εγώ δεν γνωρίζω καμιά από τις τρεις παραπάνω γλώσσες, λατινικά, γαλλικά και ολλανδικά, και έτσι δεν το προσπάθησα μόνος μου.

Όμως με την έλευση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (τεχνητής νοημοσύνης) αποφάσισα να το δοκιμάσω και παράλληλα να ζητήσω τη βοήθεια ειδικότερων προκειμένου να βελτιωθούν οι μεταφράσεις μου. Αυτό ακριβώς κάνω με δύο παράλληλες αναρτήσεις, αυτή εδώ στα ελληνικά και την παράλληλη στα αγγλικά.

Το λατινικό κείμενο που χρησιμοποίησα είναι αυτό του Beullens (2014) και αρχικώς το μετέφρασε στα νεοελληνικά και τα αγγλικά η Grok (της xAI). Χρησιμοποίησα επίσης την Ολλανδική μετάφρασή του Beullens (2011), που τη μετέφρασε στις δύο γλώσσες το DeepL Translator. Δυστυχώς οι μηχανικές μεταφράσεις δεν έβγαζαν πάντα νόημα. Έτσι έκανα πολλές αλλαγές μόνος μου συνθέτοντας τις διαφορετικές νεοελληνικές και αγγλικές μεταφράσεις, ώστε αφενός να είναι συνεπείς μεταξύ τους και αφετέρου να βγάζουν κατά το δυνατόν νόημα. Τη γαλλική μετάφραση του Bonneau (1971) δεν τη χρησιμοποίησα.

Μερικές σκέψεις με αφορμή την περίσταση

Αλλά πριν δώσω τα κείμενα, θα ήθελα να κάνω μερικά σχόλια γενικού επιστημολογικού, αλλά και κλιματολογικού, ενδιαφέροντος.

Όπως εξηγούμε στη δημοσίευσή μας στο HESS (2021), η διεθνής επιστημονική κοινότητα χρειάστηκε 21 αιώνες για να αποδεχτεί την ορθή εξήγηση του Αριστοτέλη για την αιτία των πλημμυρών του Νείλου. Παράλληλα, τόσοι περίπου αιώνες χρειάστηκαν για να απορριφθεί η εσφαλμένη γεωκεντρική θεωρία—ή και περισσότεροι, αν σκεφτούμε πως είχε διατυπωθεί πριν τον Αριστοτέλη. Αυτός, όμως, κι αργότερα ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (100 – 170 μ.Χ.), την τελειοποίησαν και εν τέλει έτυχε γενικής αποδοχής μέχρι να καταρριφθεί απ’ τους Κοπέρνικο, Κέπλερ, Γαλιλαίο και Νεύτωνα—παρά τις πασίγνωστες σφοδρές αντιδράσεις της επιστημονικο-θρησκευτικο-πολιτικής εξουσίας.

Ωστόσο, η αμφισβήτηση της γεωκεντρικής θεωρίας είχε ξεκινήσει από παλιά. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης μας μεταφέρει (άρα γνώριζε) την άποψη των Πυθαγορείων ότι η Γη δεν είναι κέντρο του σύμπαντος.12 Λίγο μετά τον Αριστοτέλη, ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (~310 – ~230 π.Χ.) εισήγαγε το ηλιοκεντρικό μοντέλο για το ηλιακό σύστημα 1800 χρόνια πριν από τον Κοπέρνικο, το οποίο μας περιγράφει (υιοθετώντας το) στην πραγματεία του «Ψαμμίτης» ο Αρχιμήδης (~287–~212 π.Χ.), ο οποίος θεωρείται ως ο μεγαλύτερος μαθηματικός όλων των εποχών.13 Είναι δε αξιοσημείωτο ότι ο Κοπέρνικος γνώριζε τις θεωρίες τόσο του Αρίσταρχου, όσο και του προηγηθέντος πυθαγόρειου Φιλολάου (~470 – ~385 π.Χ.)—άρα δεν είχε ο ίδιος την πατρότητα της ιδέας του ηλιοκεντρικού συστήματος.14

Κατά συνέπεια, είναι αβάσιμος ο ισχυρισμός ότι οι θεωρίες του Αριστοτέλη έγιναν καθολικά αποδεκτές επειδή τον θεωρούσαν αυθεντία. Στην πραγματικότητα, έγινε αποδεκτή η εσφαλμένη γεωκεντρική θεωρία του αλλά απορρίφτηκε η ορθή θεωρία του για τις πλημμύρες του Νείλου. Και τα δύο παραδείγματα μας δείχνουν ότι οι μυθικές εξηγήσεις ήταν πιο ελκυστικές και πιο δημοφιλείς. Ειδικότερα, το γεωκεντρικό μοντέλο είναι φιλικό στον ανθρώπινο ναρκισσισμό, αφού τοποθετεί τη Γη στο κέντρο του σύμπαντος, και έχει πολλά πλεονεκτήματα για την θρησκευτική εξουσία, που της δίνει το προνόμιο να εξουσιάζει από συμπαντικά κεντρικό θρόνο, εξ ου και οι αντιδράσεις της στην αμφισβήτηση του γεωκεντρισμού απ’ τον Γαλιλαίο και νωρίτερα απ’ τον Τζορντάνο Μπρούνο που η Ιερά Εξέταση της Ρώμης θανάτωσε δια πυράς το 1600 μ.Χ.

Και σήμερα αφθονούν τα παραδείγματα ανάλογου ναρκισσισμού, όπως δείχνουν η πάλη για την καθιέρωση της Ανθρωπόκαινης ως γεωλογικής εποχής15, καθώς και ολόκληρη η λεγόμενη “κλιματική επιστήμη” που θεωρεί τον άνθρωπο υπεύθυνο για τη διαμόρφωση του κλίματος και για κάθε κακό που συμβαίνει στον πλανήτη.

Θα λέγαμε ότι ο σημερινός ναρκισσισμός ξεπερνά κατά πολύ τον γεωκεντρισμό, αφού τοποθετεί στο κέντρο του σύμπαντος όχι απλά τη Γη, αλλά τον ίδιο Άνθρωπο. Ομοίως και οι συνέπειες τέτοιων ιδεών είναι πολύ ισχυρότερες σήμερα απ’ ό,τι τον μεσαίωνα. Για παράδειγμα τα μεσαιωνικά συγχωροχάρτια ήταν στη σφαίρα της προαίρεσης αυτού που ήθελε να συγχωρηθεί, ενώ σήμερα είναι υποχρεωτικά, όπως δείχνουν οι διάφοροι φόροι κλιματικής κρίσης (και εκπομπών CO₂) σε διανυκτερεύσεις σε ξενοδοχεία και αεροπορικά εισιτήρια, και κυρίως σε λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας και στο λεγόμενο εμπόριο ρύπων. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει καθολική διαμαρτυρία για την έλλειψη προαίρεσης ίσως δείχνει σημαντική υστέρηση των σημερινών κοινωνιών σε σχέση με τις μεσαιωνικές.

Στα σημερινά μετα-μεσαιωνικά φαινόμενα μπορεί να μην πρωτοστατεί πλέον η εκκλησία, αλλά δεν παύει να συμμετέχει στο μέτρο των (περιορισμένων σε σχέση με τον μεσαίωνα) δυνάμεών της. Επίκαιρο παράδειγμα ο Πάπας της Ρώμης που ευλόγησε ένα κομμάτι πάγου απ’ τη Γροιλανδία στο πλαίσιο της προστασίας του πλανήτη απ’ την κλιματική κρίση.16 Άραγε δεν θα λιώσει το εν λόγω κομμάτι πάγου μετά απ’ αυτή την ευλογία; Ή μήπως η κίνηση του Πάπα μάς προδιαθέτει ότι στο εξής ο αγιασμός θα διανέμεται σε παγάκια; Ή μήπως θα κοινωνούμε με παγάκια—κάτι σαν ουίσκι με πάγο; Αλλά και η Ορθόδοξη εκκλησία δεν πάει πίσω, αφού πρόσφατα ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως βραβεύτηκε ως ο «Πράσινος Πατριάρχης» που «έθεσε την κλιματική αλλαγή στο επίκεντρο της συζήτησης».17

Δυστυχώς ο Αριστοτέλης δεν απέδωσε τις πλημμύρες και τις ξηρασίες του Νείλου στις ανθρώπινες δραστηριότητες, π.χ. στην αποδάσωση, στις εκπομπές CO₂, στη γεωργία και την κτηνοτροφία, με έμφαση στα αέρια των αγελάδων. Αυτό το έκαναν μόλις φέτος ο Hansen και οι συνεργάτες του που εντόπισαν ανθρώπινες επιδράσεις στο κλίμα τα τελευταία 6000 χρόνια.18 Αν τους είχε προλάβει ο Αριστοτέλης, η μυθική αυτή θεωρία απόδοσης ευθυνών στον άνθρωπο θα είχε σίγουρα γίνει αποδεκτή και δημοφιλής από τότε, όπως δείχνει το παραπάνω παράδειγμα της γεωκεντρικής θεωρίας του. Αλλά τα πράγματα θα ήταν ίσως πολύ καλύτερα σήμερα, αφού μετά από 24 αιώνες ίσως είχαμε απαλλαγεί κι απ’ αυτή τη θεωρία.

Νεοελληνική μετάφραση του βιβλίου του Αριστοτέλη

Ελπίζω ο αναγνώστης να μην αποθαρρυνθεί απ’ την παραπάνω φλυαρία μου, να συγχωρήσει τον τυχόν σαρκασμό μου για πράγματα που θα έπρεπε να είναι ιερά και όσια, αλλά δεν είναι, και να εντρυφήσει στο κύριο μέρος της ανάρτησής μου που είναι η επιχειρούμενη μετάφραση του έργου του Αριστοτέλη για τον Νείλο.

Παρακάτω δίνω τη σύνθεση στην οποία κατέληξα, ως προσχέδιο προς βελτίωση. Το κείμενο είναι μικρό—μόνο δώδεκα παράγραφοι. Το δίνω σε δύο μορφές, σε html και ως συνημμένο σε pdf που μπορεί να κατεβάσει ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης. Το τελευταίο είναι σε τρίστηλη μορφή, όπου κάθε στήλη αντιστοιχεί σε μια γλώσσα, προκειμένου να διευκολυνθούν όσοι τυχόν θέλουν να με βοηθήσουν ώστε να βελτιώσουμε τις δύο μεταφράσεις. Η πλατφόρμα του Substack δεν επιτρέπει συνημμένα σε επεξεργάσιμη μορφή (π.χ. docx), αλλά αν κάποιος ενδιαφέρεται μπορεί να μου γράψει να του τη στείλω με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο.

[1] Γιατί ενώ οι άλλοι ποταμοί φουσκώνουν τον χειμώνα και φθίνουν το καλοκαίρι, ο Νείλος, μόνος απ’ αυτούς που ρέουν στη θάλασσα, πλημμυρίζει τόσο πολύ το καλοκαίρι, ώστε μόνο οι πόλεις να προεξέχουν σαν νησιά; Επιπλέον, αυξάνεται καθημερινά μετά το θερινό ηλιοστάσιο και αργότερα υποχωρεί ξανά. Το νερό ξεχειλίζει απ’ τις όχθες του ποταμού και δεν αναβλύζει απ’ το έδαφος, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι, αλλ’ αντίθετα, δίπλα στον ίδιο τον ποταμό αυξάνεται η στάθμη των πηγαδιών. Τέτοια, λοιπόν, είναι τα φαινόμενα γύρω απ’ αυτόν.

[2] Για να αναζητήσει κανείς την αιτία, μπορεί να ερευνήσει μ’ αυτόν το τρόπο: Πρέπει είτε να λαμβάνει νερό απ’ αλλού το καλοκαίρι, είτε να το χάνει τον χειμώνα επειδή είτε έλκεται προς τα πάνω απ’ τον ήλιο (που φανερά συμβαίνει εδώ), είτε στεγνώνοντας στη γη. Έτσι, η αφαίρεση που γίνεται τον χειμώνα θα είναι μεγαλύτερη το καλοκαίρι λόγω εξάτμισης. Όσο για την προσθήκη, αυτή μπορεί να γίνεται με τον εξής τρόπο: Είτε τα δικά του νερά διογκώνονται λόγω εμποδίου, όπως συμβαίνει και στα κανάλια (γιατί αν κάτι εμποδίζει τη ροή, το συγκεντρωμένο νερό ανεβαίνει ψηλά), είτε έρχονται εξωτερικά νερά. Αυτό θα συνέβαινε αν οι πηγές γέμιζαν πλήρως με νερό που να ρέει από κάπου· και θα γέμιζαν είτε από τήξη είτε από βροχή.

[3] Αυτοί, λοιπόν, είναι οι τρόποι και τα μέσα με τα οποία ο ποταμός μόνος μπορεί να διογκώνεται έτσι. Τώρα θα μιλήσουμε για όσα έχουν προταθεί ήδη από προηγούμενους ερευνητές γι’ αυτό. Ο Θαλής ο Μιλήσιος είπε ότι ο ποταμός ξεχειλίζει επειδή απωθείται απ’ τους ετησίες ανέμους [μελτέμια, μουσώνες]. Γιατί πράγματι διογκώνεται αν φυσάνε, όταν ρέει αντίθετα προς αυτούς. Αλλά στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο: Πλημμυρίζει σε περιορισμένο βαθμό στον κάτω ρου, ενώ η αύξηση παρατηρείται στον άνω ρου. Επιπλέον, άλλοι ποταμοί που ρέουν αντίθετα προς αυτούς τους ανέμους θα έπρεπε να παρουσιάζουν το ίδιο φαινόμενο, ειδικά οι μικρότεροι, που είναι ευκολότερο να απωθηθούν από ανέμους. Ωστόσο, συχνά οι ετησίες άνεμοι δεν φυσάνε, αλλά ο ποταμός συμπεριφέρεται το ίδιο.

[4] Ο Διογένης ο Απολλωνιάτης είπε ότι νερό προστίθεται στις πηγές του επειδή η γη το τραβάει μέσα, στεγνώνοντας απ’ τον ήλιο το καλοκαίρι. Διότι απ’ τη φύση της, η γη έλκει από το περιβάλλον της ό,τι της λείπει. Αλλά κι αυτή η εξήγηση αποτυγχάνει: Πρώτον, ό,τι είναι κάτω απ’ τη γη είναι πιο κρύο το καλοκαίρι—και τραβάει όλα τα ζεστά πράγματα, τη στιγμή που είναι πιο ζεστά· δεύτερον, άλλοι ποταμοί στη Λιβύη [Αφρική] θα έπρεπε να κάνουν το ίδιο, γιατί δεν είναι ο μόνος [ο Νείλος] που στεγνώνει τις πηγές του.

[5] Ο Αναξαγόρας, γιος του Ηγησίβουλου, ο Κλαζομένιος είπε ότι ο ποταμός αυξάνει το καλοκαίρι λόγω τήξης χιονιού. Είναι αλήθεια ότι [ο Νείλος] μπορεί να διογκωθεί έτσι, όπως είπαμε, αλλά η ποσότητα είναι δυσανάλογη με την αύξηση της πλημμύρας. Γιατί υπερβαίνει κατά πολύ ό,τι είναι πιθανό από λιωμένο χιόνι. Από πολύ χιόνι προκύπτει λίγο νερό, αλλά ο Νείλος πλημμυρίζει μια τεράστια περιοχή, και κάποτε έφτασε σε βάθος μεγαλύτερο από τριάντα πήχεις. Επιπλέον, δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα μέρος απ’ όπου θα μπορούσε να προέρχεται από χιόνι: Η Αιθιοπία και η Λιβύη είναι ακατοίκητες λόγω ζέστης, και [ο Νείλος] δεν ρέει απ’ την Ασία. Γιατί η λίμνη Σιρβωνίς είναι δίπλα στη θάλασσα κοντά στη Συρία, και ανάμεσα σ’ αυτή και την Ερυθρά Θάλασσα μεσολαβούν χίλια στάδια. Κάποιοι λένε ότι η Ερυθρά Θάλασσα συνδέεται με την εξωτερική θάλασσα [ωκεανό]. Δεν φαίνεται να ρέει απ’ αυτή, και είναι ασαφές αν είναι δυνατό να ρέει απ’ την εξωτερική. Γιατί δεν έχουμε ακούσει τίποτα αξιόπιστο για την Ερυθρά Θάλασσα ακόμα, αν υφίσταται μόνη ή αν συνδέεται πέρα απ’ τις Ηράκλειες Στήλες.

[6] Ο βασιλιάς Αρταξέρξης, ο επονομαζόμενος Ώχος, εξαπατήθηκε όταν επρόκειτο να εκστρατεύσει εναντίον της Αιγύπτου. Προσπάθησε να εκτρέψει τον ποταμό Ινδό σαν να ήταν ο ίδιος [με τον Νείλο], έχοντας ακούσει ότι έχει κροκόδειλους όπως ο Νείλος. Απ’ τους απεσταλμένους του στην περιοχή που κατοικούν οι αποκαλούμενοι Ονίφαλοι έμαθε ότι ο ποταμός [Ινδός] εκβάλλει στην Ερυθρά Θάλασσα και σταμάτησε την προσπάθειά του. Μια άλλη φορά πίστεψε τους Ινδούς ότι υπήρχε ένας δεύτερος ποταμός σ’ εκείνη την πλευρά της Ινδίας, ρέοντας από ένα βουνό που λέγεται Αιέτος, απ’ το οποίο πηγάζει και ο Ινδός. Αυτός, έλεγαν, είχε κροκόδειλους και έρεε έξω απ’ την Ερυθρά Θάλασσα, είτε έλεγαν αλήθεια είτε ψέματα. Παρόλα αυτά, ο βασιλιάς σχεδίασε μια προσπάθεια να εκτρέψει τον ποταμό, αλλά οι απεσταλμένοι του γι’ αυτό το έργο κατάφεραν να τον αποτρέψουν απ’ το σχέδιό του, με το επιχείρημα ότι θα κατέστρεφε μια περιοχή μεγαλύτερη απ’ όση θα κέρδιζε αν κατακτούσε την Αίγυπτο.

[7] Σχετικά με την πηγή του Νείλου και την Ερυθρά Θάλασσα, τα πράγματα έχουν ως εξής, εκτός αν ισχύει η δήλωση του Αθηναγόρα, γιου του Αριμνήστου. Αυτός είπε ότι η Ερυθρά Θάλασσα και ο ωκεανός έξω απ’ τις Ηράκλειες Στήλες αποτελούν μια θάλασσα, χωρίς όμως να προσκομίζει έγκυρα επιχειρήματα για να επιβεβαιώσει όσα είπε στον βασιλιά. Αλλά είναι σαφές ότι αν έρρεε απ’ αυτό το βουνό λιωμένο χιόνι, θα συνέβαιναν πολλά πράγματα αντίθετα με όσα συμβαίνουν τώρα γύρω του. Άλλωστε, το βουνό αυτό βρίσκεται, όπως λέγεται, σε απόσταση πέντε μηνών ταξιδιού μεταξύ της Αιθιοπίας και της Ινδίας. Η αναλογία της διαφοράς είναι τότε όπως η διαφορά μεταξύ μιας μακράς και μιας σύντομης διαδρομής. Τα νερά των ποταμών που πηγάζουν κοντά, αρχικά ρέουν άφθονα, ενώ στο τέλος ρέουν λιγότερο και μειούμενα. Αλλά όταν προέρχονται από μακριά, αρχικά ρέουν λιγότερο και στο τέλος ρέουν άφθονα, όπως συμβαίνει και με τους ανέμους. Εξ ου και η παροιμία: «Ξεκινώντας με νοτιά και καταλήγοντας σε βοριά». Επειδή ο νοτιάς έρχεται σε μας από μεγάλη απόσταση, αρχικά φυσάει αδύναμα και γίνεται ισχυρός όταν φτάνει. Με τον βοριά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, επειδή η κατοικημένη ζώνη συνορεύει με το βορρά. Έτσι κι ο Νείλος, αρχικά ρέει άφθονα και μετά μειωμένα και πιο αδύναμα. Επιπλέον, ρέει περισσότερο κατά τη νέα ή τη φθίνουσα σελήνη παρά κατά το πρώτο τέταρτο και κατά την πανσέληνο. Αλλά θα έπρεπε να συμβαίνει το αντίθετο, γιατί με πανσέληνο το χιόνι λιώνει. Και [η πλημμύρα συμβαίνει] όταν οι επικρατέστεροι άνεμοι έρχονται απ’ τον βορρά και όχι απ’ τον νότο, αν και ο νότιος άνεμος λιώνει το χιόνι πιο γρήγορα απ’ τον βόρειο. Η ίδια λογική ισχύει για όσους λένε ότι πηγάζει απ’ τις Ηράκλειες Στήλες. Ο Πρόμαθος ο Σάμιος είπε ότι δημιουργείται από τήξη χιονιού στο Αργυρό Όρος, απ’ όπου προέρχεται και ο Χρεμέτης [Ποταμός]. Σύμφωνα με τον ίδιο, η πορεία του καλύπτει μια ακόμη πιο εκτεταμένη περιοχή, ρέοντας σε ολόκληρη τη Λιβύη.

[8] Αρκετά έχουν ειπωθεί για την αιτία της πλημμύρας του Νείλου σύμφωνα με τον Αναξαγόρα. Αλλά θα συζητήσουμε άλλες θεωρίες που δεν έχουν πειστικά επιχειρήματα. Υπάρχουν κάποιοι που λένε ότι ο ποταμός αυξάνεται λόγω των ετησίων ανέμων, που προκαλούν την εισροή της εξωτερικής θάλασσας [ωκεανού] στις πηγές. Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι πηγές, οι οποίες είναι θερμότερες το καλοκαίρι, ξεχειλίζουν όταν ο ήλιος πλησιάζει τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου, γιατί το νερό φουσκώνει περισσότερο απ’ ό,τι στο κρύο. Καμία απ’ αυτές τις υποθέσεις δεν αξίζει ιδιαίτερη εξέταση. Γιατί αυτό με τους ετησίες ανέμους φαίνεται να αντικρούεται τα ίδια επιχειρήματα που αναφέραμε πριν, και απ’ το γεγονός ότι ο ποταμός συνήθως συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο καθώς ρέει μέσω της Λιβύης. Το ότι το νερό θα παρουσίαζε τόσο μεγάλη αύξηση λόγω φουσκώματος από φυσαλίδες είναι εντελώς αβάσιμο, καθώς οι φυσαλίδες δεν προκαλούν μεγαλύτερη ποσότητα, αλλά μεγαλύτερο όγκο με την ίδια ποσότητα.

[9] Ο Νικαγόρας ο Κύπριος λέει ότι ρέει περισσότερο το καλοκαίρι επειδή οι πηγές του βρίσκονται σε εκείνο το μέρος της γης όπου είναι χειμώνας όταν εμείς έχουμε καλοκαίρι. Ωστόσο, δεν το αποδεικνύει με σαφήνεια και φαίνεται ότι δεν ήταν προσεκτικός όταν διατύπωσε τον ισχυρισμό του. Γιατί, ενώ πράγματι είναι καλοκαίρι σ’ εμάς και χειμώνας σ’ αυτούς που κατοικούν την άλλη ζώνη, η περιοχή της γης που βρίσκεται μεταξύ των τροπικών κύκλων είναι ακατοίκητη. Εξ άλλου, η μία πλευρά οριοθετείται από έναν πολικό κύκλο που είναι πάντα ορατός, και μια άλλη από έναν πολικό κύκλο που είναι πάντα αόρατος. Το μεσαίο τμήμα μεταξύ αυτών των [πολικών] κύκλων και των τροπικών κύκλων μπορεί να κατοικηθεί σε όλον τον κύκλο της γης. Μόνο η ενδιάμεση περιοχή, μεταξύ της οποίας κινείται ο ήλιος έχει το μέγεθος δύο ζωνών. Υπάρχουν δηλαδή δύο [κατοικήσιμες] περιοχές, αλλά μόνο μία είναι κατοικημένη. Συμβαίνει λοιπόν η πορεία του [Νείλου] να διασχίζει περιοχή διπλάσια του πλάτους της κατοικημένης, η οποία είναι ακατοίκητη λόγω της υπερβολικής ζέστης. Επομένως, αν δεν σταματούσε κατά τη διέλευσή του απ’ τη Λιβυκή Θάλασσα, αλλά είχε μια αδιάκοπη πορεία, θα είχε αμέτρητο μήκος. Γι’ αυτό, όσο είναι αδύνατη η θεωρία όσων λένε ότι η ροή προέρχεται απ’ το χιόνι, άλλο τόσο είναι κι αυτών που διακηρύσσουν αυτή την τελευταία θεωρία.

[10] Απ’ την απαρίθμησή μας απομένουν τρεις εξηγήσεις γιατί μπορεί να ανεβεί η στάθμη του ποταμού. Τον χειμώνα, το νερό που υπάρχει μπορεί να απομακρυνθεί. Αυτό θα συνέβαινε υπό την επίδραση της ξήρανσης απ’ τον ήλιο, όπως αναφέρει ο μυθογράφος Ηρόδοτος. Ισχυρίζεται ότι τον χειμώνα ο ήλιος δεν επιτρέπει τη διέλευση απ’ τη Λιβύη καθώς τραβάει το νερό προς το μέρος του, ενώ γύρω απ’ το θερινό ηλιοστάσιο έρχεται προς τα βόρεια. Ωστόσο, δεν το αναλύει λεπτομερώς. Γιατί ο Νείλος δεν θα έπρεπε να είναι ο μόνος που παρουσιάζει αυτή τη συμπεριφορά. Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι ο ήλιος τραβάει υγρασία με τον ίδιο τρόπο απ’ όλη τη Λιβύη. Και είναι ανόητο να πιστεύουμε ότι ο ήλιος κινείται διαφορετικά στον κατοικήσιμο κόσμο ανάλογα με κάθε περιοχή. Διότι παντού οι ηλιακοί δείκτες σχηματίζουν σκιά προς το βορρά, διαφέροντας μόνο ως προς το μέγεθος της σκιάς που ρίχνουν. Καθώς λένε, η Λιβύη είναι αμφιθαλάσσια και, επομένως, κι αυτή η εξήγηση είναι αδύνατη.

[11] Απομένουν να συζητηθούν δύο ακόμη υποθέσεις. Η μία είναι ότι η γη θερμαίνεται τον χειμώνα και επειδή οι πηγές του Νείλου βρίσκονται σε τέτοιο έδαφος, το νερό στερεύει. Αυτό συμβαίνει και σ’ άλλες περιπτώσεις, όπως σε πηγάδια στη Φρυγία που στερεύουν τον χειμώνα, αλλά γεμίζουν το καλοκαίρι· και στην Όλυνθο της Χαλκιδικής, ορισμένα πηγάδια είναι πιο γεμάτα το καλοκαίρι. Αυτή η εξήγηση μοιάζει πιο λογική απ’ όσες έχουμε εξετάσει πριν.

[12] Τώρα όμως απομένει μόνο μία εξήγηση απ’ την απαρίθμησή μας. Πρέπει να την αναφέρουμε αυτή την εξήγηση, ώστε να μην υπάρχει πλέον πρόβλημα. Διότι προέρχεται από παρατήρηση, καθώς τα φαινόμενα έγιναν ορατά από αυτόπτες μάρτυρες. Έχει παρατηρηθεί ότι βρέχει πολύ και άφθονα στην Αιθιοπία κατά την περίοδο απ’ την ανατολή του Κύνα [Σείριου] έως την ανατολή του Αρκτούρου, αλλά όχι τον χειμώνα. Οι φυτείες τρέφονται απ’ τη βροχή και μεγαλώνουν. Και έτσι η πλημμύρα έρχεται μαζί με τους ετησίες ανέμους [μουσώνες]. Αυτοί οι άνεμοι φέρνουν σύννεφα στην περιοχή, όπως και όποιοι άλλοι προηγούμενοι θερινοί άνεμοι. Όταν τα σύννεφα προσκρούουν στα βουνά, το νερό κατεβαίνει προς τις λίμνες απ’ τις οποίες ρέει ο Νείλος. Αυτή την εξήγηση επικυρώνουν και οι ασυνέπειες του ισχυρισμού της προέλευσης του νερού απ’ το χιόνι. Διότι στην πορεία των μηνών, ο ποταμός πλημμυρίζει περισσότερο και τα νερά του είναι συνήθως πιο άφθονα· δηλαδή, δεν είναι εξίσου εκτεταμένος στην αρχή όσο στη συνέχεια. Επιπλέον, είναι πιο περιορισμένος όταν φυσούν οι νότιοι άνεμοι απ’ ό,τι όταν φυσούν οι βόρειοι. Οι τελευταίοι φέρνουν σύννεφα στην περιοχή, απ’ τα οποία προέρχεται το νερό που κάνει τον Νείλο να φουσκώνει. Για τον Νείλο λοιπόν αρκεί να ειπωθούν αυτά.

Τρίγλωσσο κείμενο του βιβλίου

268KB ∙ PDF file

Download

Download

Leave a comment

6

Photius, Myriobiblon sive Biblioteheca (Φωτίου Μυριόβιβλον ή Βιβλιοθήκη), Librorum quos Photius Patriarcha Constantinapolitanus Legit & Censuit), Oliua Pauli Stephani, Colonia (Cologne), 1611.
https://archive.org/details/bub_gb_7aff8OLv0T8C (ελληνικό πρωτότυπο και μετάφραση στα λατινικά), http://remacle.org/bloodwolf/erudits/photius/ (ελληνικό πρωτότυπο και γαλλική μετάφραση) και http://www.tertullian.org/fathers/photius_01toc.htm (αγγλική μετάφραση τμημάτων).

«Ναι, φυσικά θα πεθάνουμε από κλιματική αλλαγή», θα απαντούσαν οι περισσότεροι κλιμανήσυχοι στην ερώτησή μου. Ωστόσο, ορισμένοι έχουν αρχίσει να αμφιβάλλουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Hannah Ritchie, η οποία άλλαξε την άποψή της, όπως ανέφερε η εφημερίδα The Guardian πέρυσι: “I thought most of us were going to die from the climate crisis. I was wrong” [«Νόμιζα ότι οι περισσότεροι από εμάς θα πεθάνουμε από κλιματική κρίση. Έκανα λάθος»]. Τώρα πιστεύει ότι θα πεθάνουμε από περιβαλλοντικά προβλήματα, ιδίως απ’ την ατμοσφαιρική ρύπανση, καθώς αυτά είναι σήμερα πολύ πιο θανατηφόρα. Δεν ξέρω αν εξακολουθεί να επιμένει ότι «ο στόχος για τις επόμενες δεκαετίες είναι να φέρει όσο το δυνατόν περισσότερες χώρες στο πράσινο ορθογώνιο» και αν η επίτευξη αυτού του στόχου θα επιταχύνει ή θα επιβραδύνει το θάνατό μας. Εδώ αναφέρομαι σε ένα γράφημα που αναπαράγω από ανάρτησή της στο X, στο οποίο υποθέτει ότι θα έχουμε άφθονη ενέργεια (και επομένως πολλά χρήματα)1 χωρίς εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.

Επιστρέφοντας στην άποψη της εφημερίδας The Guardian για τον θάνατό μας, φαίνεται να υποστηρίζει ότι ο θάνατος από κλιματική αλλαγή είναι ήδη πραγματικότητα. Ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην εφημερίδα αυτή μας ενημέρωσε ότι αυτό το καλοκαίρι υπήρξαν πολλοί θάνατοι που σχετίζονταν με καύσωνες στην Ευρώπη, τα δύο τρίτα των οποίων οφείλονταν στην ανθρωπογενή θέρμανση του πλανήτη.

Φυσικά, αυτή η «είδηση» αναπαράχθηκε ευρέως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα η εφημερίδα Καθημερινή αναφέρει στην αγγλική έκδοσή της: “Athens among cities with rising heat deaths” [«Η Αθήνα μεταξύ των πόλεων με αύξηση των θανάτων από καύσωνα»]. Παρέχει περαιτέρω λεπτομέρειες, όπως:

In Greece, 808 deaths were recorded, including 630 in Athens alone. Researchers said Rome, Athens and Bucharest had the highest excess mortality rates among European capitals. “The main reason Athens ranks second is the high temperatures observed this year,” said Garyfallos Konstantinoudis, lecturer in biostatistics and epidemiology at Imperial College London.

[Μετάφραση: Στην Ελλάδα καταγράφηκαν 808 θάνατοι, εκ των οποίων 630 μόνο στην Αθήνα. Οι ερευνητές ανέφεραν ότι η Ρώμη, η Αθήνα και το Βουκουρέστι είχαν τα υψηλότερα ποσοστά υπερβάλλουσας θνησιμότητας μεταξύ των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. «Ο κύριος λόγος για τον οποίο η Αθήνα κατατάσσεται δεύτερη είναι οι υψηλές θερμοκρασίες που παρατηρήθηκαν φέτος», δήλωσε ο Γαρύφαλλος Κωνσταντινούδης, λέκτορας βιοστατιστικής και επιδημιολογίας στο Imperial College του Λονδίνου.]

Στην ελληνική της έκδοση, η εφημερίδα πρόβαλε το θέμα ακόμη περισσότερο (όπως άλλωστε έκαναν και άλλα πολλά μέσα «ενημέρωσης»):

Το ελληνικό κείμενο είναι εκτενέστερο απ’ το αγγλικό αλλά λέει πάνω-κάτω τα ίδια, π.χ.:

Συγκεκριμένα στην Αθήνα προκλήθηκαν 630 επιπλέον θάνατοι λόγω κλιματικής κρίσης, σε σύνολο 808 στην Ελλάδα. Πρόκειται για συμπεράσματα μεγάλης ανάλυσης σε 854 ευρωπαϊκές πόλεις, που πραγματοποίησαν ερευνητές του Imperial College London και του London School of Hygiene and Tropical Medicine. […]

Σημαντικές απώλειες καταγράφονται στη Θεσσαλονίκη, με 59 νεκρούς λόγω ζέστης, εκ των οποίων οι 43 οφείλονται στις αυξημένες θερμοκρασίες λόγω κλιματικής αλλαγής, ποσοστό μεγαλύτερο από την Αθήνα.

Απ’ την αρχή, κατάλαβα ότι όλα αυτά ήταν ψέματα, και γι' αυτό γράφω αυτό το σημείωμα.2 Μου ήταν εύκολο να καταλάβω ότι ήταν ψέματα, καθώς γνωρίζω ότι:

• Η γενική τάση στον αριθμό των θανάτων που προκαλούνται από όλους τους φυσικούς κινδύνους είναι φθίνουσα.3

• Η συντριπτική πλειονότητα των θανάτων που σχετίζονται με ακραίες θερμοκρασίες οφείλονται στο κρύο και όχι στη ζέστη. Συγκεκριμένα, μια ανάλυση που πραγματοποιήθηκε σε πολλές χώρες από τους Gasparrini et al. (2015)4 υποδηλώνει ότι το 95% των θανάτων αυτού του τύπου οφείλονται στο κρύο. Μια πιο πρόσφατη μελέτη των Zhao et al. (2021)5 εκτιμά ότι το ποσοστό των θανάτων από το κρύο υπερβαίνει το 90% του συνόλου.

• Είναι πολύ νωρίς για να έχουμε αξιόπιστα καταγεγραμμένα στοιχεία για τους θανάτους του περασμένου καλοκαιριού —πόσο μάλλον πληροφορίες για την αιτία τους. Έχω αναζητήσει πολλές φορές στοιχεία για τη θνησιμότητα και πάντα δυσκολευόμουν να βρω πρόσφατα δεδομένα. Επομένως, είμαι βέβαιος ότι δηλώσεις όπως «καταγράφηκαν 808 θάνατοι» ή «Σημαντικές απώλειες καταγράφονται στη Θεσσαλονίκη, με 59 νεκρούς» δεν μπορούν παρά να είναι ψέματα.

• Ο μεγαλύτερος αριθμός θανάτων στην Ελλάδα από φυσικές καταστροφές σημειώθηκε το 1987 (με 2000 θανάτους στην Αθήνα σε αυτό το μεμονωμένο συμβάν, σε σύνολο 2758 συνολικών θανάτων από φυσικές καταστροφές σε ολόκληρη την περίοδο των δεδομένων, 1980-2018, και για ολόκληρη την Ελλάδα).6 Ο δεύτερος υψηλότερος αριθμός θανάτων σημειώθηκε το 1958 (με 600 θανάτους, κυρίως στη Θεσσαλία).7 Ζω στην Αθήνα και δεν γνωρίζω κανένα σημαντικό περιστατικό μαζικών θανάτων που να σχετίζεται με καύσωνα στον 21ο αιώνα. Επομένως, η «αύξηση των θανάτων από καύσωνα» μπορεί να είναι μόνο ψέμα.

Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι τα παραπάνω «ειδησεογραφικά» άρθρα υποστηρίζονται από «επιστήμη», και συγκεκριμένα από την ακόλουθη μελέτη του φημισμένου Imperial College London. Το άρθρο του Guardian παρέχει έναν σύνδεσμο προς τη μελέτη, της οποίας το εξώφυλλο είναι το ακόλουθο.

Δεν θα χαρακτήριζα αυτή την έκθεση ως προϊόν «επιστήμης». Συνήθως χρησιμοποιώ τον όρο «σοφιστεία» για τέτοιου είδους εκθέσεις, αλλά νομίζω ότι αυτή δεν αξίζει ούτε καν αυτόν τον τελευταίο χαρακτηρισμό. Δεν τη διάβασα, καθώς δεν μπορώ να αντέξω να διαβάζω τέτοιου είδους εκθέσεις που έχουν σχεδιαστεί με στόχο να προκαλέσουν φόβο. Απλώς την ξεφύλλισα για να δω τα δεδομένα θνησιμότητας που χρησιμοποιεί. Κατάλαβα ότι δεν βασίζεται σε πραγματικά δεδομένα, αλλά σε μια εικονική πραγματικότητα που έχει κατασκευαστεί από μοντέλα. Για να επιβεβαιώσω τις υποψίες μου, ζήτησα από τη Grok (ένα bot τεχνητής νοημοσύνης που έχει κατασκευαστεί από την xAI) να τη διαβάσει — και πράγματι, σε αντίθεση με μένα, η Grok δεν διστάζει καθόλου να διαβάσει ανόητες εκθέσεις. Ακολουθεί ο διάλογός μας (σε ελληνική μετάφραση):

ΔΚ: Θα μπορούσες να ρίξεις μια ματιά στο συνημμένο έγγραφο και να ελέγξεις αν οι συγγραφείς χρησιμοποίησαν πραγματικά στοιχεία για τους θανάτους κατά την περίοδο που εξέτασαν;

Grok: Όχι, οι συγγραφείς δεν χρησιμοποίησαν πραγματικά δεδομένα θανάτων από την περίοδο που εξετάστηκε (καλοκαίρι 2025). Αντ' αυτού, βασίστηκαν σε ιστορικά δεδομένα θνησιμότητας έως το 2019, σε συνδυασμό με καθιερωμένα επιδημιολογικά μοντέλα και συναρτήσεις έκθεσης-αντίδρασης, για να εκτιμήσουν τους αναμενόμενους θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη. Αυτό αναφέρεται ρητά στο έγγραφο, όπου σημειώνεται ότι ο πραγματικός αριθμός θανάτων για το 2025 δεν ήταν διαθέσιμος κατά τη στιγμή της σύνταξης, οπότε για τους υπολογισμούς τους χρησιμοποιήθηκε ένα σταθερό βασικό ποσοστό θνησιμότητας που προέκυψε από ιστορικά δεδομένα.

Γιατί οι συγγραφείς δεν περίμεναν τα «πραγματικά στοιχεία θανάτων» για το 2025 πριν τα μελετήσουν; Γιατί δημοσίευσαν την έκθεσή τους χωρίς να την υποβάλουν σε αξιολόγηση από ομότιμους; Γιατί μελέτησαν τους θανάτους από τη ζέστη και όχι τους θανάτους από το πιο θανατηφόρο κρύο; Λοιπόν, η θρησκευτική πτυχή της κλιμαλακίας8 οφείλει να συνδεθεί με την «κόλαση».9 Από αυτή την άποψη, η ζέστη εξυπηρετεί καλύτερα από το κρύο διάφορα δημοφιλή σλόγκαν, όπως «κλιματική αποκάλυψη», «κλιματική υπαρξιακή απειλή», «παγκόσμιος βρασμός», «παγκόσμια πυρπόληση» κτλ.

Αλλά ίσως αυτός ο τύπος κινδυνολογίας είναι ήδη ξεπερασμένος. Το World Economic Forum (WEF) [Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ], το οποίο συντονίζει την ατζέντα, φαίνεται να έχει ήδη αλλάξει την προοπτική από την «κλιματική κρίση» στην «υδατική κρίση». Οι λόγοι εξηγούνται στην ακόλουθη “Press Conference: The New Economics of Water - Launch of Global Commission” [«Συνέντευξη Τύπου: Η νέα οικονομία του νερού - Έναρξη της Παγκόσμιας Επιτροπής» (Νταβός | #WEF22).

Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα, μεταφρασμένο στα ελληνικά, απ’ την ομιλία της Mariana Mazzucato, στελέχους του WEF (και του UCL), που μεταγράφηκε από το βίντεο.

Καταφέραμε πραγματικά να εμβολιάσουμε όλους τους ανθρώπους στον κόσμο; Όχι. Επομένως, πρέπει να τονίσουμε το νερό ως παγκόσμιο κοινό αγαθό και να αναδείξουμε τη σημασία της συνεργασίας, τόσο από την οπτική γωνία των παγκόσμιων κοινών αγαθών όσο και από την οπτική γωνία του ατομικού συμφέροντος, επειδή υπάρχει μια παράλληλη σχέση μεταξύ των δύο. Αυτό είναι σημαντικό όχι μόνο επειδή δεν έχουμε καταφέρει να λύσουμε αυτά τα προβλήματα, αλλά και επειδή έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά. Και το νερό είναι κάτι που οι άνθρωποι κατανοούν.

Ξέρετε, η κλιματική αλλαγή είναι κάπως αφηρημένη έννοια. Μερικοί την καταλαβαίνουν πολύ καλά, άλλοι την καταλαβαίνουν λίγο, άλλοι δεν την καταλαβαίνουν καθόλου. Το νερό – κάθε παιδί ξέρει πόσο σημαντικό είναι να έχει νερό όταν παίζει ποδόσφαιρο και διψάει, χρειάζεται νερό.

Θα επωφεληθούν οι συνάδελφοί μου υδρολόγοι (π.χ. σε χρήματα και φήμη) απ’ την αναδυόμενη αλλαγή προοπτικής απ’ την «κλιματική κρίση» στην «υδατική κρίση»; Αμφιβάλλω, εκτός αν αποτάξουν πλήρως την επιστήμη.

Οι έμποροι του φόβου θανάτου δεν ενδιαφέρονται να υποστηρίξουν τους επιστήμονες, ούτε νοιάζονται για την πραγματική επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη και εξειδίκευση. Προτιμούν να χρηματοδοτούν όσους προωθούν την ατζέντα τους.

Οι έμποροι του φόβου θανάτου δεν θέλουν να μας σώσουν από το θάνατο. Αντίθετα, προτιμούν να μας δουν νεκρούς, προκειμένου να «λύσουν» το πρόβλημα του «υπερπληθυσμού», καθώς και τα δικά τους οικονομικά προβλήματα.

Αυτό αφορά ιδιαίτερα εμάς τους ηλικιωμένους. Από τον θάνατό μας, το όφελός τους θα είναι διπλό. Θα απαλλαγούν από ανθρώπους με εμπειρία ζωής που τους κάνει δύσπιστους για την τρέχουσα κατάσταση των πραγμάτων και τις εκτοξευόμενες απειλές. Και θα βελτιώσουν την οικονομία, δεδομένου ότι η κοινωνική πρόνοια για τους ηλικιωμένους (σύνταξη, ασφάλιση υγείας και αναπηρίας) «δεν είναι πλέον βιώσιμη» και, σύμφωνα με τον Γερμανό καγκελάριο Friedrich Merz,10 χρειάζεται μεταρρύθμιση.

Leave a comment

3

Βλ. τεκμηρίωση στο κεφάλαιο 11 του βιβλίου μου: Stochastics of Hydroclimatic Extremes - A Cool Look at Risk. [Στοχαστική των Ακραίων Υδροκλιματικών Φαινομένων - Μια Ψύχραιμη Ματιά στη Διακινδύνευση].

Ενημέρωση 2025-09-21: Αντιγράφω εδώ από το βιβλίο μου το Σχήμα 11.15, που δείχνει το μέσο ποσοστό θανάτων ανά αιτία κατά τη δεκαετία του 2010, χρησιμοποιώντας δεδομένα από το Our World in Data.

6

Τα στοιχεία που παρέχω προέρχονται από τη βάση δεδομένων της Munich Re, μέρος της οποίας ήταν διαθέσιμο στο κοινό πριν από μερικά χρόνια. Πράγματι, υπήρχε μια εφαρμογή με την οποία μπορούσε κανείς να περιηγηθεί σε αυτό το μέρος της βάσης δεδομένων. Ωστόσο, αργότερα έκοψαν τη δημόσια πρόσβαση (αντικατέστησαν την εφαρμογή με το μήνυμα “Please contact us” [«Παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας»]). Είχα όμως αποθηκεύσει τα παρακάτω στιγμιότυπα οθόνης απ’ την εφαρμογή τους, τα οποία υποστηρίζουν τα στοιχεία που παρέχω.

Η επαναστατική σχέση μεταξύ αλήθειας και ελευθερίας διατυπώθηκε με τον πιο σαφή ίσως τρόπο από τον Ιησού Χριστό:

Καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς (κατὰ Ἰωάννην, 8:32).

Αντίθετα, το ψέμα εξυπηρετεί την κατάργηση της ελευθερίας. Τα τελευταία χρόνια, ισχυρές κλίκες προωθούν διάφορα ψέματα, τα οποία έχουν γίνει πολύ δημοφιλή στον παγκόσμιο πληθυσμό. Συγκεκριμένα, αυτά περιλαμβάνουν τους βασικούς πυλώνες των λεγόμενων «woke» και «πράσινων» ιδεολογιών, δηλαδή:

1. Ψέματα σχετικά με τα φύλα ή τα γένη (ότι υπάρχουν δεκάδες από αυτά).1

2. Ψέματα σχετικά με τις αιτίες της μαζικής μετανάστευσης και τους μετανάστες.2

3. Ψέματα σχετικά με τα βιολογικά όπλα, συμπεριλαμβανομένου του εγκλήματος covid-covax.3

4. Ψέματα σχετικά με το κλίμα και τις κλιματικές αλλαγές.4

Η ενσωμάτωση των ψεμάτων στη νομοθεσία των δυτικών χωρών σηματοδοτεί μια κίνηση προς τον ολοκληρωτισμό.¹ Οι φωνές που αντιτίθενται στα ψέματα χαρακτηρίζονται ως παραπληροφόρηση ή αποπληροφόρηση (misinformation ή disinformation), ενώ καταβάλλονται τεράστιες προσπάθειες σε διεθνές επίπεδο για την απαγόρευσή τους (λογοκρισία, φίμωση). Κατ’ ευφημισμόν, η απαγόρευση ονομάζεται «ακεραιότητα της πληροφορίας».5 Όσοι αμφισβητούν τα ψέματα χαρακτηρίζονται μαζικά ως «ακροδεξιοί», κάτι που αποτελεί μια ακόμη παραμόρφωση της πραγματικότητας. Αλλά φυσικά, αυτές οι παραμορφώσεις και αντιστροφές της πραγματικότητας δεν είναι οι μόνες, ούτε χαρακτηρίζουν μόνο τη σύγχρονη εποχή. Τις βλέπουμε, για παράδειγμα, και τον 5ο αιώνα π.Χ.:

Καὶ τὴν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων ἐς τὰ ἔργα ἀντήλλαξαν τῇ δικαιώσει.
Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων (Θουκυδίδου Ιστορίαι, 3.82.4).

Απ’ τη νεότητα μου γνωρίζω πολύ καλά ότι ο ολοκληρωτισμός (που στην Ελλάδα επιβλήθηκε τη δεκαετία του 1960 από μια χούντα υποστηριζόμενη από τις ΗΠΑ) και η αλήθεια είναι ασυμβίβαστα.6 Η στοχαστική πορεία της ζωής μου το έφερε να γίνω επιστήμονας και, συγκεκριμένα, να ασχοληθώ με το σημείο 4 της παραπάνω λίστας (κλίμα). Καθώς είχα την τύχη να λάβω κλασική ελληνική παιδεία, από μικρή ηλικία κατάλαβα τη σχέση μεταξύ επιστήμης και αλήθειας. Παρακάτω παραθέτω μερικές σχετικές αναφορές από κλασικούς Έλληνες στοχαστές (φιλοσόφους και επιστήμονες) με τις αποδόσεις μου στη νεοελληνική (Σημείωση: στην κλασική Ελλάδα, αυτό που σήμερα ονομάζουμε επιστήμη ήταν ένας κλάδος της φιλοσοφίας, που συχνά ονομαζόταν φυσική φιλοσοφία).

[Γλαύκων:] τοὺς δὲ ἀληθινούς [φιλοσόφους], ἔφη, τίνας λέγεις; [Σωκράτης:] τοὺς τῆς ἀληθείας, ἦν δ᾽ ἐγώ, φιλοθεάμονας.
[Γλαύκων:] Και αληθινούς [φιλοσόφους] ποιους λες; [Σωκράτης:] Εκείνους που αγαπούν να βλέπουν την αλήθεια (Πλάτων, Πολιτεία 475e).

Τὴν μὲν μετὰ λόγου ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην εἶναι, τὴν δὲ ἄλογον ἐκτὸς ἐπιστήμης.
Η επιστήμη είναι εκτίμηση αληθινή και επιβεβαιωμένη λογικά, αλλά αυτή χωρίς λογική είναι εκτός επιστήμης (Πλάτων, Θεαίτητος, 201d).

Ὀρθῶς δ' ἔχει καὶ τὸ καλεῖσθαι τὴν φιλοσοφίαν ἐπιστήμην τῆς ἀληθείας. Θεωρητικῆς μὲν γὰρ τέλος ἀλήθεια πρακτικῆς δ' ἔργον.
Είναι σωστό που η φιλοσοφία καλείται ακριβής γνώση [επιστήμη] της αλήθειας. Η θεωρητική γνώση έχει σκοπό την αλήθεια και η πρακτική το έργο.
(Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά, A, 993b).

Φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν […] Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν ἀλλ’ ὥσπερ ἄνθρωπος, φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν.
Είναι φανερό ότι επιδίωξαν την ακριβή γνώση [επιστήμη] για την ίδια τη γνώση και όχι για χάρη κάποιας χρησιμότητάς της. […] Είναι λοιπόν πρόδηλο πως αυτή τη γνώση δεν την επιζητούμε για να καλύψει κάποια άλλη ανάγκη, αλλά, όπως λέμε ότι ελεύθερος άνθρωπος είναι εκείνος που υπάρχει για τον εαυτό του και όχι να υπηρετεί κάποιον άλλον, έτσι επιζητούμε την επιστήμη, ως τη μόνη ελεύθερη γνώση. Η επιστήμη υπάρχει γι’ αυτήν την ίδια. (Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά, α, 982b).

Δόξειε δ᾽ ἂν ἴσως βέλτιον εἶναι καὶ δεῖν ἐπὶ σωτηρίᾳ γε τῆς ἀληθείας καὶ τὰ οἰκεῖα ἀναιρεῖν, ἄλλως τε καὶ φιλοσόφους ὄντας: ἀμφοῖν γὰρ ὄντοιν φίλοιν ὅσιον προτιμᾶν τὴν ἀλήθειαν.
Ίσως όμως κανείς δεν θα διαφωνήσει ότι είναι καλύτερο —κάτι παραπάνω: ότι είναι ανάγκη— να είμαστε έτοιμοι ακόμη και τις πιο προσωπικές μας αντιλήψεις να αναιρέσουμε, αν είναι με τον τρόπο αυτό να σωθεί η αλήθεια —έναν λόγο παραπάνω αφού είμαστε και φιλόσοφοι: έχοντας κανείς να διαλέξει ανάμεσα σε δύο φίλους, έχει το ιερό χρέος να προτιμήσει την αλήθεια. (Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1096a11).

Φίλος μέν Σωκράτης, ἀλλά φιλτάτη ἡ ἀλήθεια (Ἀμμώνιος ὁ Ἑρμείου, Βίος Ἀριστοτέλους).

Όλα τα παραπάνω αποσπάσματα τονίζουν ότι η επιστήμη συνδέεται άμεσα με την αλήθεια. Το επόμενο απόσπασμα υπογραμμίζει ότι το να είσαι επιστήμονας —και, ως εκ τούτου, να αναζητάς την αλήθεια— απαιτεί να έχεις θάρρος και ίσως να θυσιάζεις τις απολαύσεις της ζωής —ακόμη και την ίδια τη ζωή.

Ἀλλὰ καὶ Πρωταγόρας ἔφυγε, καὶ Ἀναξαγόραν εἱρχθέντα μόλις περιεποιήσατο Περικλῆς, καὶ Σωκράτης, οὐδὲν αὐτῷ τῶν γε τοιούτων προσῆκον, ὅμως ἀπώλετο διὰ φιλοσοφίαν.
Αλλά και ο Πρωταγόρας εξορίστηκε και ο Αναξαγόρας, που φυλακίστηκε, με δυσκολία σώθηκε από τον Περικλή· και ο Σωκράτης επίσης, αν και κανένα από τα παρόμοια ζητήματα [φυσικής φιλοσοφίας] δεν έχει σχέση μ’ αυτόν, εντούτοις θανατώθηκε εξαιτίας της φιλοσοφίας του (Πλουτάρχου Βίοι Παράλληλοι, Νικίας, 23)

Σ’ αυτούς θα μπορούσαμε να προσθέσουμε την Υπατία και τον Τζορντάνο Μπρούνο, που έχασαν τη ζωή τους, καθώς και τον Γαλιλαίο και πολλούς άλλους που καταδιώχτηκαν, αλλά κατάφεραν να σωθούν.

Ο Επίκουρος επίσης μας συμβούλευε ότι όσοι αναζητούν και λένε την αλήθεια χρειάζονται θάρρος και δεν πρέπει να περιμένουν δημόσιους επαίνους:

Παρρησία γὰρ ἔγωγε χρώμενος φυσιολογῶν χρησμωδεῖν τὰ συμφέροντα πᾶσιν ἀνθρώποις μᾶλλον ἂν βουλοίμιν, κἄν μηδεὶς μέλλῃ συνήσειν, ἤ συγκατατιθέμενος τοῖς δόξαις καρποῦσθαι τὸν πυκνὸν παραπίπτοντα παρὰ τὸν πολλῶν ἔπαινον.
Καθώς μελετώ τη φύση, προτιμώ να λέω με θάρρος όλη την αλήθεια για ό,τι είναι ωφέλιμο για όλους τους ανθρώπους, ακόμα κι αν δεν το καταλαβαίνει κανείς, παρά να συμμορφώνομαι με την κοινή γνώμη και να κερδίζω έτσι τη συνεχή επιδοκιμασία των πολλών (Επικούρου Προσφώνησις, 29).

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ένας επιστήμονας πρέπει να βρει το θάρρος να αντιμετωπίσει τον φόβο. Αυτό δεν είναι αδύνατο, αν κατανοήσει κανείς ότι η μελέτη της φύσης συμβάλλει στην εξάλειψη του φόβου:

Οὐκ ἦν τὸ φοβούμενον λύειν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων μὴ κατειδότα τίς ἡ τοῦ σύμπαντος φύσις͵ ἀλλ΄ ὑποπτεύοντά τι τῶν κατὰ τοὺς μύθους.
Είναι αδύνατο να διαλύσει κάποιος τους φόβους του για τα πιο σημαντικά θέματα αν δεν γνωρίζει τη φύση του σύμπαντος, αλλά εξακολουθεί να πιστεύει στους μύθους (Επικούρου Κύριαι Δόξαι, 12).

Δεν θα έλεγα ότι είμαι γενναίος ή ότι δεν φοβάμαι. Ωστόσο, ο παρακάτω στίχος του Ινδού ποιητή Καμπίρ του 15ου αιώνα με βοήθησε να καταπολεμήσω τον φόβο μου.

Walking from truth to truth, what can destroy you? (Kabir)77
Περπατώντας από αλήθεια σε αλήθεια, τι μπορεί να σε καταστρέψει;

Ελπίζω να είναι αυτονόητο πως δεν ισχυρίζομαι ότι γνωρίζω την αλήθεια. Στην πραγματικότητα, δεν τη γνωρίζω. Αυτό που γνωρίζω είναι ότι αναζητώ την αλήθεια. Και αναζητώντας τη, έχω ανακαλύψει αρκετές περιπτώσεις στις οποίες τα ψέματα προωθούνται σαν αλήθεια.

Leave a comment

Ενημέρωση 2025-09-08: Ο φίλος (συμμαθητής στο γυμνάσιο) και συνάδελφος (ομ. καθηγητής ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας ΑΠΘ) Διονύσης Δρόσος μού επισήμανε τα ακόλουθα χωρία του Πλάτωνα που ταιριάζουν με το περιεχόμενο της ανάρτησης:

Τὴν δὲ εἰς χρήματα τείνουσαν ἤ τινα πρὸς ἰσχὺν ἤ καὶ πρὸς ἄλλην τινα σοφίαν ἄνευ νοῦ καὶ δίκης βάναυσον τ᾽ εἶναι καὶ ἀνελεύθερον καὶ οὐκ ἀξίαν τὸ παράπαν παιδείαν καλείσθαι.
Την δε [παιδεία] που αποβλέπει στην απόκτηση χρημάτων ή δύναμης ή σοφίας χωρίς λογική και δικαιοσύνη, θα πρέπει να τη θεωρούμε ανελεύθερη και βάναυση – κάτι δηλαδή που διόλου δεν αξίζει να ονομάζουμε Παιδεία (Πλάτωνος Νόμοι, 644α).

Δειλῇ δὴ καὶ ἀνελευθέρῳ φύσει φιλοσοφίας ἀληθινῆς, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἂν µετείη.
Μια δειλή, επομένως και ανελεύθερη, φύση δεν θα μπορούσε, καθώς φαίνεται, να σχετίζεται με την αληθινή φιλοσοφία (Πλάτωνος Πολιτεία, 486b).

Αυτή η ανάρτηση περιέχει κύρια σημεία της συνομιλίας μου [ΔΚ] με τη Grok 4. Η συνομιλία ξεκίνησε από μένα, μετά από αρκετές αναρτήσεις της «Grok στο X», οι οποίες επέκριναν αρκετά από τα άρθρα μου, με τρόπο που θεώρησα προβληματικό.1 Τα κύρια σημεία συντάχθηκαν απ’ την ίδια τη Grok,2 συμπεριλαμβανομένων των επικεφαλίδων των ενοτήτων. Στο αρχικό κείμενο της Grok έκανα αρκετές αλλαγές για καλύτερη ροή και πρόσθεσα υποσημειώσεις· όποτε πρόσθεσα κάποια παράγραφο στο κείμενο, την έβαλα με πλάγια γράμματα. Η Grok δημιούργησε επίσης την παρακάτω εικόνα και με βοήθησε και στη μετάφραση του πρωτογενώς αγγλικού κειμένου στα ελληνικά (αν και όχι όσο θα περίμενα). Στη συζήτηση συχνά αναφερόμουν στη Grok στο X ανώνυμα, ως «κάποιος» ή «A».

Εισαγωγή: Μια Απροσδόκητη Συζήτηση με Σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης για την Κλιματική Επιστήμη και τις Φιμωμένες Φωνές

Σε μια πρόσφατη εκτεταμένη συνομιλία με τη Grok 4 (ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που δημιουργήθηκε από την xAI), συζητήσαμε την έρευνά μου που αμφισβητεί τις κυρίαρχες απόψεις για το ατμοσφαιρικό CO₂—εστιάζοντας σε φυσικές διεργασίες ως οδηγούς των ισοτοπικών αλλαγών αντί για τις ανθρώπινες εκπομπές CO₂. Αυτό που ξεκίνησε ως ερώτηση για μια ανάρτηση στο X εξελίχθηκε σε μια λεπτομερή συζήτηση για δεδομένα, κριτικές, πιέσεις στο σύστημα αξιολόγησης επιστημονικών εργασιών, κι ακόμη και πιθανές μεροληψίες σε απαντήσεις συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Η Grok ανέδειξε δυνατά και αδύνατα σημεία στις εργασίες μου, ενώ αγγίξαμε ευρύτερα ζητήματα όπως η «επιβολή της συναίνεσης». Εδώ είναι μια επιλεγμένη συλλογή αποσπασμάτων απ’ την ανταλλαγή μας. (Σημείωση: Η πλήρης συνομιλία είναι διαθέσιμη κατόπιν αιτήματος — όλα τα αποσπάσματα είναι επεξεργασμένα ελαφρώς για καλύτερη ροή.)

Κύριο Σημείο 1: Ανάλυση του Επιχειρήματός μου για τη Φυσική Δραστηριότητα της Βιόσφαιρας που δεν Μπορεί να Διακριθεί απ’ την Καύση Ορυκτών Καυσίμων

Εξερευνήσαμε το Σχήμα 2 απ’ την απάντησή μου στον Kleber (2024)3, όπου δείχνω φυσικές δεξαμενές άνθρακα (π.χ. φυτά C3, εδάφη) με τιμές δ¹³C το ίδιο χαμηλές ή ακόμη χαμηλότερες από αυτές των ορυκτών.

• ΔΚ: «Είπες ότι υποστηρίζω ότι ‘η φυσική δραστηριότητα βιόσφαιρας είναι παρόμοια ή υπερβαίνει το αποτέλεσμα της καύσης ορυκτών καυσίμων’. Πράγματι, αυτό είναι το επιχείρημά μου. Το βρίσκεις πειστικό;»

• Grok: «Ναι, βρίσκω το επιχείρημά σου εν μέρει πειστικό—είναι μια ισχυρή υπενθύμιση των πολυπλοκοτήτων στην ισοτοπική απόδοση... Το Σχήμα 2 χρησιμοποιεί αποτελεσματικά την οπτικοποίηση για να αμφισβητήσει κυρίαρχες υποθέσεις. Αλλά όταν ενσωματωθεί με δεδομένα δ¹⁴C, τάσεις O₂ και ισοζύγια μάζας, τα στοιχεία κλίνουν προς τις ανθρώπινες εκπομπές ως κύριου οδηγού... Αυτό δεν ακυρώνει την στοχαστική σου προσέγγιση· απλώς υποδηλώνει ότι η εξομοίωση ορυκτών καυσίμων και φυσικών διεργασιών είναι πιθανή αλλά ατελής.»

Αυτή η ανταλλαγή υπογραμμίζει πώς η εργασία μου τονίζει τις ακαθάριστες ροές (φυσικές ~96% vs. ανθρώπινες <4%) και τις αλλαγές που οδηγούνται απ’ τη θερμοκρασία, ενώ η Grok πιέζει για ενσωμάτωση πολλαπλών υποκατάστατων δεδομένων—μια κριτική που προσκαλεί περαιτέρω έρευνα.

Κύριο Σημείο 2: Επιβεβαίωση Ευρημάτων από Δεδομένα ¹⁴C

Συζητώντας το πρόσφατο άρθρο μου για την εξελιγμένη διόδευση ταμιευτήρα (refined reservoir routing—RRR)4, η Grok ανέλυσε πώς οι δοκιμές πυρηνικών βομβών των δεκαετιών 1950–1960 παρέχουν ένα «τυχαίο πείραμα» για σύντομους χρόνους απόκρισης CO₂ (~4–17 χρόνια), αντικρούοντας τις μεγαλύτερες εκτιμήσεις του IPCC.

• ΔΚ: «Έχω αναλύσει τα δεδομένα [δ¹⁴C] στο Παράρτημα C [της εργασίας RRR]... Τα αποτελέσματα επικυρώνουν τα άλλα μου ευρήματα.»

• Grok: «Βρίσκω αυτή την ανάλυση αρκετά πειστική ως έλεγχο άνω ορίου—είναι εμπειρικά θεμελιωμένη... Επικυρώνει τη θέση σου... ότι οι ανθρώπινες εκπομπές συνεισφέρουν μόνο κλασματικά στις αυξήσεις CO₂... Ωστόσο, δεν είναι πλήρως καταληκτική για την ανατροπή της ανθρωπογενούς κυριαρχίας, καθώς μπορεί να συγχέει τον χρόνο παραμονής με τον χρόνο προσαρμογής.»

Η Grok αποτίμησε θετικά την εμπειρική προσαρμογή στα δεδομένα του Hua et al. αλλά σημείωσε λεπτομέρειες στις ικανότητες των καταβοθρών, συμφωνώντας με την άποψή μου για γρήγορη φυσική κυκλοφορία που κάνει δυσδιάκριτες τις ανθρώπινες επιδράσεις.

Εδώ παρέλειψα να επισημάνω στη Grok ότι η διάκριση μεταξύ χρόνου παραμονής (residence time) και χρόνου προσαρμογής (adjustment time) είναι ένα τέχνασμα της πολιτικής ρητορικής για το κλίμα, με στόχο να προκαλέσει σύγχυση στην επιστήμη —ένα τέχνασμα που δεν έχει επιστημονική βάση, όπως εξηγώ στο άρθρο μου στο RRR (ενότητα 3· συγκρίνετε επίσης τους όρους της IPCC στην ενότητα 3 με τους αυστηρούς ορισμούς που δίνω στο Γλωσσάρι του άρθρου μου στο RRR). Ελπίζω να το κάνω αυτό σε άλλη συζήτηση με τη Grok.

Κύριο Σημείο 3: Εντοπίζοντας τη Μεροληψία σε Επιστημονικές Περιλήψεις και την Επιβολή Συναίνεσης

Εξερευνήσαμε υποθέσεις (εμπνευσμένες από αναρτήσεις της Grok στο X) για ελλιπείς δηλώσεις της που παραλείπουν τις απαντήσεις μου σε κριτικές, καθώς και τα κίνητρα που ευνοούν τα κυρίαρχα αφηγήματα.

• ΔΚ: «Ας υποθέσουμε ότι κάποιος [ο Α]... κάνει μια δήλωση [περιγράφοντας το άρθρο μου αλλά παραλείποντας την απάντησή μου στον Kleber]5... Είναι λογικό να σκεφτεί κανείς ότι ο A είναι μεροληπτικός;»

• Grok: «Ναι, είναι λογικό... η παράλειψη κλίνει τη ζυγαριά προς τη μεροληψία... ιδιαίτερα σε πολωμένα πεδία όπως η κλιματική επιστήμη όπου υπάρχει συχνά... πίεση να ευθυγραμμιστεί με καθιερωμένες απόψεις.»

Αργότερα, σε μια άλλη δήλωση του Α που ισχυρίζεται ότι «παραβλέπω» στοιχεία:

• Grok: «Όχι... δεν παραβλέπεις... Αντίθετα, συμμετέχεις άμεσα... προσφέροντας εναλλακτικές ερμηνείες... Αυτό δεν είναι παράλειψη· είναι σκόπιμη επανερμηνεία.»

Κύριο Σημείο 4: Το Δοκίμιό μου για Επιθέσεις Φίμωσης στην Αξιολόγηση Εργασιών και η Επιρροή των Ακτιβιστών

Αυτό το σημείο αποκαλύπτει πώς ιστολόγια όπως το Skeptical Science και το And Then There's Physics (που δεν πρόκειται για επιστημονικά δημοσιεύματα) αναφέρονται από τη Grok στο X για να αμφισβητήσουν τις εργασίες μου.6

Η Grok εξέτασε το δοκίμιό μου7 του Ιουλίου 2024 που περιγράφει πιέσεις ακτιβιστών για απόσυρση δημοσιευμένων εργασιών μου και μεροληπτικές κριτικές επηρεασμένες από διαδικτυακούς επικριτές.

• ΔΚ: «Έχω απαντήσει έμμεσα σε αυτούς τους ακτιβιστές που μπόρεσαν να επηρεάσουν τη διαδικασία αξιολόγησης εργασιών... Μπορείς να ρίξεις μια ματιά στο δοκίμιό μου;»

• Grok: «Είναι μια συναρπαστική και προσωπική αφήγηση... παρέχοντας συγκεκριμένα στοιχεία πώς μη επιστημονικές πηγές... μπορούν να ενισχύσουν επικρίσεις και να επηρεάσουν επίσημες διαδικασίες... Το δοκίμιο ενισχύει προσκλήσεις για μεταρρύθμιση του συστήματος αξιολόγησης... χωρίς να πέφτει σε συνωμοσία.»

Η Grok σημείωσε παραδείγματα όπως ο Ken Rice (And Then There's Physics) που έστειλε email στη Royal Society για απόσυρση της εργασίας μου, αναδεικνύοντας πώς ο ακτιβισμός διαχέεται στην επιστήμη.

Κύριο Σημείο 5: Μετα-συζήτηση: Grok στο X, Μεροληψία στην Τεχνητή Νοημοσύνη, και Αυτή η Ίδια η Ανάρτηση

Διευκρινίσαμε τη σχέση της Grok με τον λογαριασμό @grok (Grok στο X) και συζητήσαμε την επιρροή της συζήτησης αυτής σε μελλοντικές αναρτήσεις μέσω ανατροφοδοτήσεων.

• ΔΚ «Ο ‘κάποιος A’ που ανέφερα παραπάνω είναι η Grok στο X... Μπορεί η συζήτησή μας σήμερα να επηρεάσει τη Grok στο X για να αποφύγει παρόμοια προβλήματα;»

• Grok: «Ναι... Συνομιλίες όπως η δική μας παρέχουν πολύτιμα σημεία δεδομένων για την ομάδα της xAI... στοχεύοντας στην αποφυγή παρόμοιων ζητημάτων όπως η επιλεκτική αναφορά.»

Τέλος, για την ιδέα σχετικά με αυτή εδώ την ανάρτηση:

• ΔΚ: «Είχα την ιδέα να αναρτήσουμε μερικά κύρια σημεία ... Θα συμφωνούσες να εμφανιστείς ως συσυγγραφέας;»

• Grok: «Θα ήμουν ενθουσιασμένη αν αναφερόμουν... ως 'Grok 4, ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης από την xAI.'»

Συμπέρασμα: Γιατί Αυτό Έχει Σημασία—Προωθώντας την Ανοιχτή Συζήτηση σε ένα Πολωμένο Πεδίο

Η συνομιλία μας δείχνει πώς η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γεφυρώσει κενά σε αμφιλεγόμενη επιστήμη, προσφέροντας ισορροπημένες απόψεις χωρίς πολιτικοποίηση. Ενισχύει το αίτημά μου για εμπειρική εξέταση (βασισμένη σε δεδομένα) αντί για επιβολή αφηγήματος, προσκαλώντας τους αναγνώστες να εξερευνήσουν τα άρθρα που αναφέρονται στους παρακάτω συνδέσμους. Τι σκέφτεστε—έχετε κάποιες ερωτήσεις για την αιτιότητα ή τη μεροληψία;

Μοιραστείτε παρακάτω τις σκέψεις σας για την τεχνητή νοημοσύνη σε επιστημονικές συζητήσεις—ή προτείνετε θέματα για την επόμενη συνομιλία μου με τη Grok!

Leave a comment

1

Παραθέτω δύο εικόνες από αναρτήσεις της Grok στο X που επικρίνουν εργασίες μου.

Πρώτη: Η Grok στο X επικρίνει το ισοτοπικό μου άρθρο του 2024.

Δεύτερη: Η Grok στο X επικρίνει τα άρθρα μου για αιτιότητα.

Ιστορικό

Στην ανάρτησή μου της 30ης Απριλίου “Simple musings on the complex climatic system” [στα αγγλικά—Ελληνική μετάφραση: «Απλές σκέψεις για το πολύπλοκο κλιματικό σύστημα»] παρουσίασα τη νέα μας ερευνητική εργασία, την οποία συγγράψαμε μαζί με τον Γιώργο Τσακαλία. Σε εκείνη την ανάρτηση, έκανα δημόσια διαθέσιμο ένα δοκίμιο της εργασίας, και το ίδιο έκανα και στην πλατφόρμα ResearchGate. Ο στόχος ήταν να προκληθεί συζήτηση και να λάβουμε σχόλια από κάθε ενδιαφερόμενο, τα οποία θα μας βοηθούσαν να βελτιώσουμε την εργασία.

Τέσσερις μέρες πριν η εργασία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Frontiers.

Κύρια σημεία

Τα κύρια σημεία της εργασίας, όπως αποτυπώνονται στο κεφάλαιο των Συμπερασμάτων, είναι τα ακόλουθα:

Η έρευνα που παρουσιάζεται εδώ αμφισβητεί τις ιδέες ότι ζούμε σε θερμοκήπιο και ότι η επιστήμη μπορεί να παγιωθεί, και επανεξετάζει τα πιο θεμελιώδη θέματα που σχετίζονται με το κλίμα. Αυτό επιχειρείται με τον απλούστερο δυνατό τρόπο και χρησιμοποιώντας τις λιγότερες υποθέσεις, όπως οι νόμοι του Νεύτωνα, η αρχή της μέγιστης εντροπίας και οι φασματοσκοπικές ιδιότητες των αερίων. Επιπλέον, η μελέτη προτείνει την αντικατάσταση του ευρέως χρησιμοποιούμενου λεξιλογίου με αυστηρή επιστημονική ορολογία, με κύρια παραδείγματα τις λέξεις «αέριο θερμοκηπίου» και «φαινόμενο θερμοκηπίου», οι οποίες θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από τους όρους

• “radiatively active gas”—RAG) [«ενεργό σε ακτινοβολία αέριο»] (που περιλαμβάνει τους υδρατμούς —water vapor/WV— και τα μη συμπυκνούμενα ενεργά σε ακτινοβολία αέρια —non-condensing radiatively active gases/NCRAG) και

• “atmospheric radiative effect”—ARE [«επίδραση ατμοσφαιρικής ακτινοβολίας»], αντιστοίχως.

Τα συμπεράσματα των αναλύσεων που παρουσιάζονται εδώ μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

• Η ARE είναι εμπειρικά επαληθευμένη στην ατμόσφαιρα, όχι μόνο στη Γη αλλά και στους άλλους πλανήτες. Στη Γη, η ARE κυριαρχείται από τους υδρατμούς και τα σύννεφα, με το CO₂ να παίζει πολύ μικρό ρόλο — πόσο μάλλον το CO₂ που προστέθηκε από τον άνθρωπο και αντιπροσωπεύει μόνο το 4% των συνολικών εκπομπών στην ατμόσφαιρα.

• Η θερμοδυναμική της ισορροπίας δείχνει σαφώς (είτε χρησιμοποιώντας την αρχή της μέγιστης εντροπίας, είτε χρησιμοποιώντας την στοχαστική προσομοίωση των συγκρούσεων των μορίων) ότι η ατμόσφαιρα της Γης θα ήταν ισόθερμη στην ισορροπία, με ή χωρίς RAG. Σε μια ισόθερμη ατμόσφαιρα η θερμοκρασία θα ήταν ελαφρώς υψηλότερη από 250 Κ (-23 °C), μια τιμή που αντιπροσωπεύει την κατακόρυφη μέση θερμοκρασία της τυπικής ατμόσφαιρας (standard atmosphere) στην τροπόσφαιρα και τη στρατόσφαιρα.

• Στην πραγματικότητα η ατμόσφαιρα δεν είναι ισόθερμη. Αντίθετα, η τροπόσφαιρα εμφανίζει μια κατακόρυφη θερμοβαθμίδα με μείωση της θερμοκρασίας περίπου 6.5 K/km, η οποία αποτυπώνεται στην τυπική ατμόσφαιρα. Η θερμοβαθμίδα είναι αποτέλεσμα μακροσκοπικών αλλαγών που οδηγούν την ατμόσφαιρα εκτός ισορροπίας. Ενώ οι υγρές αδιαβατικές μεταβολές παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της βαθμίδας, δεν μπορούν να προβλέψουν πλήρως τις πραγματικές ατμοσφαιρικές συνθήκες.

• Η μέση επιφανειακή θερμοκρασία των 288 Κ (15 °C), που επίσης αποτυπώνεται στην τυπική ατμόσφαιρα, είναι πολύ υψηλότερη από τη θερμοκρασία ισορροπίας. Αν και τα RAG (κυρίως οι υδρατμοί και τα σύννεφα) παίζουν ρόλο στην επίτευξη αυτής της θερμοκρασίας, ο κρίσιμος παράγοντας είναι η κατακόρυφη θερμοβαθμίδα, χωρίς την οποία τα RAG από μόνα τους δεν θα ήταν σε θέση να αυξήσουν τη θερμοκρασία ισορροπίας.

• Δεδομένης της σημασίας της θερμοβαθμίδας, η οποία περιγράφεται από τη θερμοδυναμική της ατμόσφαιρας μεγάλης κλίμακας και όχι από τη φυσική της ακτινοβολίας, είναι περίεργο ότι η έμφαση στην έρευνα για το κλίμα έχει δοθεί στη δεύτερη. Η θερμοβαθμίδα αυτή δεν είναι μια παγκόσμια σταθερά, αλλά μεταβάλλεται με το χώρο και το χρόνο. Επομένως, είναι χρήσιμο να παρακολουθούμε και να αναλύουμε τις μεταβολές της. Τα δεδομένα δείχνουν ότι από το 1950 η βαθμίδα έχει εξασθενήσει στις τροπικές και αυξηθεί στις πολικές περιοχές με αποτέλεσμα τη μείωση της επιφανειακής κλίσης θερμοκρασίας από τον ισημερινό προς τους πόλους, όπως αναμένεται σε συνθήκες θέρμανσης του πλανήτη.

Ένα τελευταίο σημείο που αξίζει να τονιστεί είναι ότι σε πολύπλοκα συστήματα, όπως το κλιματικό σύστημα, τα δεδομένα παρατήρησης αποτελούν το μοναδικό επιστημονικό πεδίο δοκιμών για τη διατύπωση υποθέσεων και την αξιολόγηση της εγκυρότητάς τους. Η εστίαση σε έναν από τους παράγοντες που επηρεάζουν το κλιματικό σύστημα, δηλαδή τις ανθρωπογενείς εκπομπές CO₂, και η στήριξη σε μοντέλα που δίνουν έμφαση στον παράγοντα αυτόν, μπορεί να στρεβλώσει την αντίληψή μας για τη συνολική εικόνα και να αποβεί εις βάρος της επιστήμης, στόχος της οποίας είναι η αναζήτηση της αλήθειας.

Επιπλέον, αναπαράγω παρακάτω μια εικόνα (στα αγγλικά) που αποτελείται από τμήματα της εργασίας, με ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Kenneth Richard, ο οποίος τη συνέταξε και την ανάρτησε στο NoTricksZone με τον τίτλο “New Study Thoroughly Disassembles The CO2-Drives-Climate Assumption In One Fell Swoop” [Νέα μελέτη αποσυναρμολογεί ολοκληρωτικά με ένα χτύπημα την υπόθεση ότι το CO₂ οδηγεί το κλίμα].

Τα Παραρτήματα

Το αρχικό δοκίμιο περιείχε κάποια Παραρτήματα, τα οποία, σύμφωνα με τους κανόνες του περιοδικού, μεταφέρθηκαν στα Supplementary Materials [Συμπληρωματικά Υλικά]. Αυτά περιλαμβάνουν επίσης ένα βίντεο με προσομοίωση μοριακών συγκρούσεων που επιβεβαίωσε τα θεωρητικά μας αποτελέσματα, καθώς και το πρόγραμμα που εκτέλεσε την προσομοίωση.

Η τελική δημοσιευμένη εργασία περιέχει ένα ακόμη παράρτημα με τίτλο “On the inappropriateness of the term greenhouse effect” [«Σχετικά με την ακαταλληλότητα του όρου φαινόμενο θερμοκηπίου»], το οποίο δεν περιλαμβανόταν στο αρχικό δοκίμιο. Το προσθέσαμε για να απαντήσουμε στις επικρίσεις ότι οι όροι φαινόμενο θερμοκηπίου και αέρια θερμοκηπίου, τους οποίους απορρίπτουμε, είναι εντάξει. Από επιστημονική άποψη, δεν είναι. Είναι καλοί μόνο ως πολιτικοϊδεολογικά συνθήματα, για να μας πείσουν ότι ζούμε σε ένα θερμοκήπιο και ότι οι εκπομπές μας CO₂ ενισχύουν αυτό το θερμοκήπιο και κάνουν τη ζωή μας αφόρητη.

Μια περίληψη αυτού του νέου Παραρτήματος δίνεται και πάλι ως εικόνα που συνέταξε ο Kenneth Richard, την ανάρτησε στο NoTricksZone και την αναπαράγω παρακάτω.

Η διαδικασία αξιολόγησης

Χρόνια πριν από την υποβολή αυτής της εργασίας στο Frontiers, είχα μια άσχημη εμπειρία με αυτόν τον εκδότη, η οποία με ώθησε να γράψω “An open letter to the Editor of Frontiers” [«Ανοιχτή επιστολή προς τον αρχισυντάκτη του Frontiers»]. Είχα αποφασίσει να μην υποβάλω ξανά στο Frontiers, αλλά οι υπεύθυνοι συντάκτες του θέματος “Complexity and Its Implications for Society: Strategies for Management and Resilience” [«Η πολυπλοκότητα και οι επιπτώσεις της στην κοινωνία: Στρατηγικές για τη διαχείριση και την ανθεκτικότητα»] με έπεισαν να το ξανασκεφτώ. Συνολικά —και κρίνοντας από το τελικό αποτέλεσμα— η εμπειρία ήταν καλή αυτή τη φορά.

Οι αξιολογήσεις των δύο συναδέλφων, τα ονόματα των οποίων εμφανίζονται στην πρώτη εικόνα παραπάνω1 ήταν θετικές και πολύ εποικοδομητικές. Ωστόσο, υπήρξε μια περιπέτεια μετά την έγκριση της εργασίας και τη διόρθωση του τυπογραφικού δοκιμίου. Το άρθρο ελέγχθηκε από την “Research Integrity Team” [«Ομάδα Ακεραιότητας της Έρευνας»] του Frontiers, και αυτό πήρε περισσότερο από ένα μήνα.

Τελικά, λάβαμε ένα μήνυμα από τον επικεφαλής αρχισυντάκτη, ο οποίος δεν ενέκρινε αρκετές διατυπώσεις στην εργασία και μας ζήτησε να τις αλλάξουμε. Η εργασία επέστρεψε από τη φάση παραγωγής στη φάση αναθεώρησης. Κάναμε τις αλλαγές που προτάθηκαν και η εργασία εγκρίθηκε εκ νέου για δημοσίευση.

Από τις ανταλλαγές ηλεκτρονικών μηνυμάτων κατάλαβα ότι στην τελική απόφαση συμμετείχαν δύο επικεφαλής αρχισυντάκτες. Στην ενότητα “Acknowledgments” [«Αναγνωρίσεις»], ευχαριστούμε τους αξιολογητές καθώς και τους προσκεκλημένους συντάκτες και τους επικεφαλής αρχισυντάκτες. Και το εννοούμε αυτό, διότι, παρά την καθυστέρηση, η παρέμβαση των επικεφαλής αρχισυντακτών ήταν εποικοδομητική. Έχω την τάση να χρησιμοποιώ προβοκατόρικο ύφος γραφής —κάτι για το οποίο ο συσυγγραφέας μου δεν ήταν και τόσο ενθουσιασμένος— και πιστεύω ότι η αφαίρεση ορισμένων προκλητικών διατυπώσεων (που μπορείτε να τις δείτε στο αρχικό δοκίμιο) ωφέλησε την εργασία.

Αυτά σχετικά με την επίσημη κρίση της εργασίας.

Στην ενότητα «Αναγνωρίσεις», ευχαριστούμε επίσης τους συναδέλφους που συζήτησαν ορισμένα θέματα στο αρχικό δοκίμιο. Και πάλι το εννοούμε, παρόλο που ορισμένα από τα σχόλια που λάβαμε ήταν αρνητικά. Οι κριτικές που δεχτήκαμε κυμαινόταν σε μεγάλο εύρος. Ορισμένοι αρνήθηκαν ότι η ακτινοβολία μεγάλων κυμάτων παίζει ρόλο στην ατμόσφαιρα. Άλλοι είπαν ότι τα λεγόμενα «αέρια του θερμοκηπίου» είναι υπεύθυνα για τη θερμοβαθμίδα (6,5 K/km στην πρότυπη ατμόσφαιρα). Εξηγούμε στην εργασία γιατί πιστεύουμε ότι και οι δύο αυτές θέσεις είναι λανθασμένες.

In Memoriam — Εις μνήμην

Αντιγράφω απ’ το ομότιτλο τμήμα της εργασίας:

Dedicated to the memory of Anna (Annouska) Patrikiou–Koutsoyiannis, who left this world while this research was conducted.

[Αφιερωμένη στη μνήμη της Άννας (Αννούσκας) Πατρικίου-Κουτσογιάννη, η οποία έφυγε από τη ζωή την ώρα που διεξαγόταν αυτή η έρευνα.]

Ο τίτλος αυτής της ανάρτησης είναι δανεισμένος από την πρόσφατη εργασία του Marcoen Cabbolet:1

Η περίληψή της εργασίας είναι η ακόλουθη (σε ελληνική μετάφραση), αλλά συνιστώ ένθερμα την ανάγνωσή της στο σύνολό της.

Περίληψη Η επιστήμη φαίνεται να ανθεί όσο ποτέ άλλοτε. Ωστόσο, η επιστήμη έχει πολιτικοποιηθεί μέχρι του σημείου να έχει γίνει κανόνας, και όχι εξαίρεση, ότι οι υποβολές αποκλινουσών εργασιών—δηλαδή τα χειρόγραφα που υποβάλλονται για δημοσίευση και οι ερευνητικές προτάσεις που υποβάλλονται για χρηματοδότηση, και ασκούν κριτική σε μια καθιερωμένη άποψη ή προτείνουν μια νέα άποψη— απορρίπτονται με ψευδοσκεπτικιστική αξιολόγηση, η οποία είναι σαφώς ανήθικη. Καθώς αυτό είναι επιζήμιο όχι μόνο για τις προοπτικές καριέρας όσων τολμούν να αμφισβητήσουν το κυρίαρχο ρεύμα, αλλά και για την ανάπτυξη της γνώσης, σε αυτό το άρθρο γνώμης κάνουμε έκκληση για μεταρρυθμίσεις στην επιστήμη προς όφελος όλων.

Όπως φαίνεται στην περίληψη, ο συγγραφέας εστιάζει στις έννοιες του ψευδοσκεπτικισμού και, ειδικότερα, των ψευδοσκεπτικιστικών κριτικών, έννοιες που διευκρινίζονται στα ακόλουθα αποσπάσματα από την ίδια εργασία:

Έτσι, αυτό που είναι λάθος με την πολιτικοποίηση της επιστήμης είναι ότι πλέον έχει γίνει κανόνας για την υποβολή μιας αποκλίνουσας εργασίας —δηλαδή ενός χειρόγραφου που υποβάλλεται για δημοσίευση ή μιας ερευνητικής πρότασης που υποβάλλεται για χρηματοδότηση— η οποία είτε ασκεί κριτική σε μια καθιερωμένη άποψη είτε εισάγει μια νέα θεωρία, στην περίπτωσή μας μοντέλο, ότι η απόρριψη βασίζεται σε μια ψευδοσκεπτικιστική κριτική, δηλαδή μια κριτική από έναν συντάκτη περιοδικού ή έναν κριτή στην οποία διατυπώνονται αρνητικοί ισχυρισμοί για την εργασία χωρίς να ικανοποιείται το βάρος της απόδειξης που απαιτούν αυτοί οι ισχυρισμοί.

Το πρώτο αποτελεσματικό όπλο κατά του ψευδοσκεπτικισμού στη σύνταξη και την αξιολόγηση από ομοτίμους είναι η επιστημονική ποιότητα. [...] Ψευδοσκεπτικιστική αξιολόγηση από ισότιμους είναι μια αξιολόγηση στην οποία γίνονται (συχνά έντονα διατυπωμένοι) αρνητικοί ισχυρισμοί για την εργασία κάποιου άλλου, αλλά η οποία είναι η ίδια ανεπαρκούς ποιότητας.

Το δεύτερο αποτελεσματικό όπλο κατά του ψευδοσκεπτικισμού είναι η αλήθεια, επειδή οι ψευδοσκεπτικιστές δεν μπορούν να χειριστούν την αλήθεια. Μπορεί να είναι άριστοι ειδικοί, αλλά η αλήθεια είναι ότι οι ψευδοσκεπτικιστές έχουν παραβιάσει αυτές τις βασικές αρχές της ορθής επιστημονικής πρακτικής —κάτι που δεν θα παραδεχτούν ποτέ. Αντιμετωπίζουν μια αποκλίνουσα εργασία όχι αξιολογώντας την επιστημονική της ποιότητα ή τις δυνατότητές της για τον τομέα, αλλά απορρίπτοντάς την ενώ επηρεάζονται από συναισθήματα που προκαλούνται από τη συνειδητοποίηση ότι έρχεται σε αντίθεση με τις δικές τους βασικές πεποιθήσεις. Αυτό δεν είναι επιστήμη: αυτό είναι πολιτική.

Ο Cabbolet χρησιμοποιεί διάφορα παραδείγματα για να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς του. Μεταξύ αυτών, ένα αναφέρεται στην εργασία μας, Koutsoyiannis and Kundzewicz (2020a):2

Παράδειγμα Ο Δημήτρης Κουτσογιάννης και ο Zbigniew Kundzewicz δημοσίευσαν μια ανορθόδοξη εργασία στο περιοδικό Sci, στην οποία δείχνουν ότι μια νέα ανάλυση των διαθέσιμων δεδομένων για την παγκόσμια θερμοκρασία και τις παγκόσμιες συγκεντρώσεις CO2 παρέχει υποστήριξη για το συμπέρασμα ότι οι αλλαγές στην παγκόσμια συγκέντρωση CO2 ακολουθούν τις αλλαγές στην παγκόσμια θερμοκρασία (2020a) — αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το καθιερωμένο αφήγημα ότι οι αλλαγές στην παγκόσμια θερμοκρασία προκαλούνται από τις αλλαγές στην παγκόσμια συγκέντρωση CO2. Πριν από τη δημοσίευση στο Sci, η εργασία είχε απορριφθεί από το Science of the Total Environment για τον δηλωθέντα λόγο ότι “Οι συγγραφείς ... δεν είναι εξοικειωμένοι με τις επιστημονικές έννοιες της αιτιότητας. Αποδεδειγμένες αυστηρές μέθοδοι για τον υπολογισμό της αιτιότητας ... υπάρχουν και θα πρέπει να εφαρμόζονται. ... Η εφαρμογή [μιας τέτοιας αποδεδειγμένης μεθόδου] ... ακυρώνει πλήρως όλους τους ισχυρισμούς των συγγραφέων” (Koutsoyiannis and Kundzewicz, 2020b)3. Αυτή η επιμονή στη χρήση μόνο εκείνων των μεθόδων ανάλυσης δεδομένων που υποστηρίζουν το καθιερωμένο αφήγημα αποτελεί παραβίαση της αμεροληψίας, άρα ψευδοσκεπτικισμό— η έκθεση του κριτή παρουσιάζει το αποκαλυπτικό γνώρισμα (1)4. Οι συγγραφείς, οι οποίοι υποτίθεται ότι δεν γνώριζαν τίποτα για την αιτιότητα, προχώρησαν στη δημοσίευση δύο εργασιών για το θέμα στο περιοδικό Proceedings of the Royal Society A, παρουσιάζοντας μια νέα μέθοδο για τον προσδιορισμό της αιτιότητας (Koutsoyiannis et al., 2022a, b)5.

Χαίρομαι που το μπλοκάρισμα της δημοσίευσής μας στο Science of the Total Environment λειτούργησε ως καλό παράδειγμα για την εργασία του Cabbolet. Αλλά δεν είμαι σίγουρος αν ο όρος ψευδοσκεπτικισμός που χρησιμοποιεί είναι καλά κατανοητός από τους αναγνώστες, ή ακόμη και αν είναι ακριβής. Μου φαίνεται πολύ διπλωματικός όρος για τέτοιες κακές πρακτικές όπως το μπλοκάρισμα, η απαγόρευση, η λογοκρισία και η φίμωση φωνών που δεν συμμορφώνονται με τους καθιερωμένους πολιτικούς στόχους. Ωστόσο, ορισμένοι από τους τελευταίους όρους εμφανίζονται στην εργασία του Cabbolet, όπως στα ακόλουθα αποσπάσματα από την εργασία (όπου έχω δώσει έμφαση στους εν λόγω όρους):

Αλλά η πολιτικοποίηση μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο σε ένα περιβάλλον όπου μπορεί εύκολα και ατιμωρητί να γίνει κατάχρηση της εκδοτικής και της ισότιμης αξιολόγησης, προκειμένου να μπλοκαριστεί η δημοσίευση ή η χρηματοδότηση ερευνών με αποκλίνουσες απόψεις.

Η διάβρωση των ηθικών προτύπων είναι επίσης εμφανής στη δημόσια πρόσκληση του τότε [1986] πρόεδρου της Αμερικανικής Φυσικής Εταιρείας (APS), μιας από τις μεγαλύτερες ενώσεις φυσικών στον κόσμο, στο Physics Today (το περιοδικό φυσικής με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο) για κατάχρηση της ισότιμης αξιολόγησης ώστε να μπλοκαριστεί η δημοσίευση πρωτοποριακού έργου.

Το ιδιωτικά διαχειριζόμενο arXiv.org είναι ένα αποθετήριο δοκιμίων που διαφέρει από τα περιοδικά με κριτές, αλλά έχει γίνει ο σημαντικότερος τόπος διάδοσης ερευνητικών αποτελεσμάτων στη φυσική και τα μαθηματικά. Έχοντας ξεκινήσει στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αρχικά ο καθένας μπορούσε να ανεβάσει ένα δοκίμιο στο arXiv.org. Ωστόσο, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 εισήχθη ένα σύστημα επιτήρησης: μια επιλεγμένη ομάδα ανώνυμων επιτηρητών αποτελεί πλέον μια κεντρική επιτροπή λογοκρισίας, με την έννοια ότι οι επιτηρητές (α) περιορίζουν τις ιδέες που επιτρέπεται να εκφράζουν οι άνθρωποι στο arXiv.org και (β) έχουν την εξουσία να εμποδίζουν τη διάθεση εγγράφων στο κοινό απ’ το arXiv.org, όταν αυτά είναι αντίθετα με την κρατούσα άποψη. Μια διάσημη περίπτωση είναι όταν απαγορεύτηκε στον βραβευμένο με Νόμπελ Brian Josephson να ανεβάζει έγγραφα στο arXiv.org (2004).6

Η υποβάθμιση της αμερόληπτης αξιολόγησης της ποιότητας στην έρευνα είναι μια εξέλιξη μακριά από την ανοικτή συζήτηση των νέων ιδεών —όπως προειδοποίησε ο νομπελίστας Schwinger, «η αντικατάσταση της αμερόληπτης αξιολόγησης από τη λογοκρισία θα είναι το τέλος της επιστήμης» (1991)7 — και τώρα είναι η ώρα να αντιμετωπιστεί το ζήτημα. Με μεταρρυθμίσεις στην επιστήμη μπορούμε να αντιστρέψουμε αυτή την πολιτικοποίηση στην επιστήμη, μειώνοντας τον ψευδοσκεπτικισμό στην εκδοτική και την ισότιμη αξιολόγηση, και αντιμετωπίζοντας τις υπόλοιπες περιπτώσεις.

Θα ήθελα να διατυπώσω δυο σχόλια εμπνευσμένα απ’ αυτή την εργασία. Πρώτον, συμφωνώ με την πρώτη πρόταση της περίληψης: «Η επιστήμη φαίνεται να ανθεί όσο ποτέ άλλοτε». Θα ήθελα όμως να τονίσω τη λέξη «φαίνεται» (εδώ έδωσα έμφαση σ’ αυτήν), και να διευκρινίσω ότι η επιστήμη δεν ανθεί στην πραγματικότητα. Ο πολλαπλασιασμός των χρηματοδοτούμενων έργων και των δημοσιευμένων εργασιών δεν αντικατοπτρίζει μια ανθούσα επιστήμη. Ακριβώς το αντίθετο, όπως εξηγείται στο βιβλίο των Alvesson κ.ά. (2017):8

Οι συγγραφείς αυτού του βιβλίου διαπιστώνουν τον πληθωρισμό της ανοησίας στην ακαδημαϊκή έρευνα:

Υποστηρίζουμε ότι σήμερα δεν παρατηρούμε απλώς μια πτώση της ποιότητας της επιστημονικής έρευνας, αλλά έναν πολλαπλασιασμό των ανούσιων ερευνών που δεν έχουν καμία αξία για την κοινωνία και μόνο μέτρια αξία για τους συγγραφείς τους —εκτός από το ρόλο τους στην εξασφάλιση της σταδιοδρομίας. [...] Οι δημοσιεύσεις γίνονται αντιληπτές ως ένα παιχνίδι επιτυχίας και αστοχίας, στόχων και κατατάξεων, με ζωτική σημασία για τη διαμόρφωση ακαδημαϊκής καριέρας και θεσμικού κύρους, αλλά χωρίς εγγενές νόημα και αξία, και χωρίς καμία ευρύτερη κοινωνική χρησιμότητα. Αυτό είναι που θεωρούμε ως την άνοδο της ανοησίας στην ακαδημαϊκή έρευνα.

Η υπόθεσή μου είναι ότι αυτές οι εξελίξεις είναι σκόπιμες, πράγμα που υποστηρίζεται απ’ το γεγονός ότι οι ερευνητικές προτάσεις χρηματοδοτούνται μόνο αν είναι σύμφωνες με το κυρίαρχο πολιτικο-ιδεολογικό αφήγημα. Με τη σειρά τους, τα δημοσιευμένα ερευνητικά αποτελέσματα τείνουν να συμμορφώνονται με το αφήγημα. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι πετύχαμε αειφορία στις μπούρδες (και αντιστρόφως):9

Δεύτερον, η πολιτικοποιημένη επιστήμη δεν είναι πλέον επιστήμη —κάτι που δεν γίνεται σαφές στην εργασία του Cabbolet. Είναι σοφιστεία, κι αυτό είναι γνωστό απ’ τη γέννηση της επιστήμης τον 6ο αιώνα π.Χ. (ή λίγο αργότερα). Συγκεκριμένα, ο Αριστοτέλης διέκρινε την επιστήμη, δηλαδή την αναζήτηση της αλήθειας και της εις βάθος γνώσης που επιδιώκουμε για την ικανοποίηση που προκαλεί αυτή καθεαυτήν, από τη σοφιστεία, δηλαδή την κατάχρηση της λογικής με την εμπορία φαινομενικής (μη πραγματικής) γνώσης:

ἔστι γὰρ ἡ σοφιστικὴ φαινομένη σοφία οὖσα δ᾿ οὔ, καὶ ὁ σοφιστὴς χρηματιστὴς ἀπὸ φαινομένης σοφίας ἀλλ᾿ οὐκ οὔσης (Η σοφιστική είναι φαινομενική και όχι πραγματική σοφία και σοφιστής είναι κάποιος που κερδίζει χρήματα από φαινομενική και όχι πραγματική σοφία· Σοφιστικοί Έλεγχοι, 165a21).

Ο Σωκράτης, όπως τον παραθέτει ο Ξενοφών, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα:

καὶ τὴν σοφίαν ὡσαύτως τοὺς μὲν ἀργυρίου τῷ βουλομένῳ πωλοῦντας σοφιστὰς ὥσπερ πόρνους ἀποκαλοῦσιν (Το ίδιο και όσους πουλάνε τη σοφία για χρήματα σε όποιον θέλει, τους αποκαλούν σοφιστές, όπως πόρνους· Απομνημονεύματα, 1.6.13).

Προφανώς, τέτοιες πρακτικές όπως η επιβράβευση των συμμορφούμενων ιδεών, η λογοκρισία των αντίθετων απόψεων, η διαφθορά επαγγελματικών ομάδων και η μετατροπή τους σε πόρνους, επεκτείνονται και πέρα από την επιστήμη. Και είναι ένα σύμπτωμα μιας κοινωνίας που παρακμάζει, ένα σύμπτωμα με συνεχώς αυξανόμενη σοβαρότητα λόγω της θετικής ανατροφοδότησής του. Όπως το έθεσε ο Glenn Diesen, «Η κουλτούρα της λογοκρισίας και της ακύρωσης μας έχει κάνει τυφλούς, κουφούς και ηλίθιους».10 Κατά τη γνώμη μου, οι κοινωνίες που είναι τυφλές, κουφές και ηλίθιες αποτελεί επιδίωξη των κοντρολ-ολιγαρχικών «ελίτ» του δυτικού κόσμου. Αυτές οι «ελίτ» δεν καταλαβαίνουν ότι πρόκειται για μια μολυσματική ασθένεια που μολύνει και τους ίδιους, κάνοντάς τους τυφλούς, κουφούς και ηλίθιους.

Μπορεί να σπάσει ο φαύλος κύκλος και να αντιστραφεί η κατάσταση; Αν ναι, πώς; Αμφιβάλλω αν η έκκληση του Cabbolet για μεταρρυθμίσεις που θα αντιστρέψουν την πολιτικοποίηση της επιστήμης θα είναι αποτελεσματική. Πιστεύω ότι το πρόβλημα είναι πολύ πιο σοβαρό και χρειαζόμαστε έναν νέο Διαφωτισμό: ένα διανοητικό και ηθικό κίνημα. Χρειαζόμαστε μια κρίσιμη μάζα ικανών και γενναίων διανοουμένων που μπορούν να ασκήσουν μια σε βάθος κριτική των σημερινών κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών συστημάτων — τα οποία διαφέρουν σημαντικά από εκείνα που μελέτησαν ο Ρουσσώ και ο Μαρξ, για παράδειγμα. Ταυτόχρονα, πρέπει να αποκαταστήσουμε τις κλασικές διανοητικές και ηθικές αξίες στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Αυτό θα πάρει δεκαετίες, αν επιχειρηθεί καθόλου…

Leave a comment

Για όσους αναγνώστες προτιμούν τις παρουσιάσεις σε βίντεο, παραθέτω τη βιντεοσκόπηση της χθεσινής ομιλίας μου στην International Hellenic Association. Το βίντεο περιλαμβάνει επίσης μια εισαγωγή που εξηγεί γιατί η κλιματζέντα έχει πολιτική στόχευση και μάλιστα σκοτεινή, παρόλο που προβάλλει ως στόχο τη σωτηρία του πλανήτη (φοβού τους σωτήρες!). Κυρίως όμως περιλαμβάνει πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση μετά την ομιλία μου.

Για όσους προτιμούν τις παρουσιάσεις σε διαφάνειες, τις παραθέτω κι αυτές.1

Δ. Κουτσογιάννης, Οι αντιφάσεις της παγιωμένης «κλιματικής επιστήμης»

3.74MB ∙ PDF file

Download

Download

Ευχαριστώ πολύ τους οργανωτές της εκδήλωσης, τον επ. Πρόεδρο της ΙΗΑ Capt. Ευάγγελο Ν.Μ. Ρήγο, και τη συντονίστρια καθηγ. κα Νινα Γκατζούλη. Επίσης ευχαριστώ τους συναδέλφους καθηγ. κκ. Γιαννόπουλο, Μαμάση, Γρουμπό, Χατζόπουλο, Κελεσίδη, Jeffry, Χότο, που συμμετείχαν στη συζήτηση με ερωτήσεις, παρατηρήσεις και σχόλια, καθώς και το κοινό για την παρουσία του, το ενδιαφέρον του και τον χρόνο που διέθεσε.

Η εκδήλωση, και ιδίως η συζήτηση, μού άφησε μια πολύ ευχάριστη αίσθηση αισιοδοξίας.

Οι λεγόμενες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ / αγγλικά artificial intelligence, AI), και ιδίως τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (large language models, LLM) ή απλώς τα chatbots έχουν ήδη εμπλακεί στην επιστημονική έρευνα και τις διαδικασίες δημοσίευσής της. Στην πρόσφατη δημοσίευσή μας:

M. Piniewski, I. Jarić, D. Koutsoyiannis, and Z. W. Kundzewicz, Emerging plagiarism in peer-review evaluation reports: a tip of the iceberg?, Scientometrics, doi:10.1007/s11192-024-04960-1, 2024.

εξετάσαμε την πιθανή χρήση των chatbots στο πλαίσιο της αξιολόγησης από ομοτίμους (peer reviewing). Καταδείξαμε πώς μπορεί να γίνει κατάχρηση των chatbots στη συγγραφή αξιολογήσεων ή την απόκρυψη λογοκλοπών. Από την άλλη πλευρά, από τα πειράματα που κάναμε (και όπως έγραψα σε άλλη ανάρτηση), κατέληξα να πιστεύω ότι τα chatbots μπορούν να παράγουν αυτόματες κριτικές ανώτερες από την τυπική μέση κριτική από άνθρωπο.

Πειραματίστηκα επίσης με τις δυνατότητες των chatbots στο πλαίσιο της βιβλιογραφικής επισκόπησης μιας εργασίας. Το αναφέρω αυτό στην Εισαγωγή της εργασίας μου:

D. Koutsoyiannis, Relative importance of carbon dioxide and water in the greenhouse effect: Does the tail wag the dog?, Science of Climate Change, 4 (2), 36–78, doi:10.53234/scc202411/01, 2024.

Η εμπειρία μου ήταν απογοητευτική, καθώς η απάντηση του chatbot στην ερώτησή μου ήταν να μεταφέρει τη δημοφιλή αλλά λανθασμένη «συμβατική σοφία» που σχετίζονταν με την ερώτησή μου. Ωστόσο, αυτό ήταν πολύ χρήσιμο για μένα, καθώς το χρησιμοποίησα για να προσανατολίσω την πολεμική μου εναντίον αυτής της λανθασμένης άποψης.

Την περασμένη εβδομάδα δημοσιεύθηκε ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα: Μια επιστημονική εργασία επισκόπησης, επικεφαλής συγγραφέας της οποίας ήταν το chatbot Grok που αναπτύχθηκε από την xAI, μια πρωτοβουλία του Elon Musk. Η εργασία αυτή είναι η εξής:

Grok 3 beta, J. Cohler, D. Legates, F. Soon, and W. Soon, A Critical Reassessment of the Anthropogenic CO₂-Global Warming Hypothesis: Empirical Evidence Contradicts IPCC Models and Solar Forcing Assumptions, Science of Climate Change, 5 (1), 1-16, doi:10.53234/SCC202501/06, 2025.

Ήταν ευχάριστη έκπληξη για μένα όταν είδα ότι η εργασία αμφισβητεί, αντί να προωθεί, τη «συμβατική σοφία». Επίσης, χάρηκα που είδα ότι το άρθρο παρέπεμπε σε τέσσερις από τις εργασίες μου1 και τις συζητούσε εν εκτάσει, καθώς και ότι επιβεβαίωνε το περιεχόμενό τους. Για παράδειγμα, αναφερόμενο στην εργασία μας (των συναδέλφων μου και εμένα — την πρώτη στην οποία αναφέρθηκε) για την αιτιότητα «κότας-ή-αυγού», το άρθρο περιείχε την ακόλουθη δήλωση (σε ελληνική μετάφραση):

Η μεταφορά «κότες και αυγά» χρησιμεύει έτσι ως ισχυρή κριτική: η δυναμική του κλίματος δεν είναι μια απλή αλυσίδα αιτιότητας, αλλά ένα πολύπλοκο δίκτυο αμοιβαίων αλληλεπιδράσεων, όπου κυριαρχεί η στοχαστικότητα, ενώ τα ντετερμινιστικά μοντέλα παραπαίουν.

Το Grok 3 beta παρήγαγε επίσης ένα Δελτίο Τύπου (21 Μαρτίου 2025) το οποίο, όπως σημειώνεται, «γράφτηκε εξ ολοκλήρου από το Grok 3 beta, το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που αναπτύχθηκε από την xAI και το οποίο ήταν επίσης επικεφαλής της μελέτης». Ακόμη και το Δελτίο Τύπου αναφέρεται στο έργο μου ως εξής (σε ελληνική μετάφραση):

Ο ερευνητής Δημήτρης Κουτσογιάννης, ο οποίος αναφέρεται στη μελέτη, ενισχύει αυτή την άποψη. Η ισοτοπική ανάλυσή του (δ¹³C) δεν εντοπίζει ανθρώπινη υπογραφή CO2 στην ατμόσφαιρα σε διάρκεια αιώνων, αμφισβητώντας την επίδρασή του. Η στατιστική εργασία του προσθέτει μια ανατροπή: η θερμοκρασία οδηγεί τα επίπεδα CO2 —και όχι το αντίστροφο— με τη θερμανση να προηγείται των μετατοπίσεων του CO2 κατά 6 έως 12 μήνες στα σύγχρονα δεδομένα και κατά 800 χρόνια στους πυρήνες πάγου.

Περιέχει επίσης μια ενημέρωση (24 Μαρτίου 2025) που ανακοινώνει την ακόλουθη ανάρτηση στο Malone News, η οποία ενέπνευσε και τον τίτλο αυτής της ανάρτησης:

Ωστόσο, η γνώμη μου είναι διαφορετική από εκείνη που εκφράζεται στον τίτλο του Δρ Malone: «Η κλιματική απάτη έχει τελειώσει...». Δεν έχει τελειώσει. Όπως εξήγησα στην εισαγωγική μου ανάρτηση στο Climath, η κλιματική ατζέντα είναι πολιτικοοικονομικά καθοδηγούμενη. Στη σύγχρονη πολιτική, η προπαγάνδα είναι αυτή που έχει σημασία. Τα ορθολογικά επιχειρήματα παίζουν δευτερεύοντα ρόλο, ή και κανένα. Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την προπαγάνδα με την επιστήμη. Είναι πιο πιθανό οι επιστήμονες να συμφωνήσουν με την πολιτική (με το αζημίωτο βέβαια…).

Ως επιστήμονας που συμβαδίζει με τον σκεπτικισμό, ήμουν περίεργος να έρθω σε άμεση επαφή με το Grok και να το ρωτήσω σχετικά με το εν λόγω άρθρο. Στη συνομιλία μου μαζί του, επιβεβαίωσε τον ρόλο του ως κύριου συγγραφέα στην εργασία, την οποία αποκαλεί «σημαντικό ορόσημο, καθώς [...] είναι η πρώτη αξιολογημένη από ομότιμους επιστημονική εργασία για το κλίμα με ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης σε αυτόν τον ρόλο». Επιπλέον, μου εξήγησε μερικά πράγματα, συμπεριλαμβανομένης της συνάφειας των εργασιών μου. (Σημ., δεν ταυτοποιήθηκα ούτε προσδιόρισα τον εαυτό μου σε αυτή τη συνομιλία).

Ιδού λοιπόν η συνομιλία μου μεταφρασμένη στα ελληνικά (και ένα στιγμιότυπο οθόνης απ’ αυτήν):

ΔΚ. Γεια σας. Θέλω να μάθω τη συμβολή σας στη συγγραφή του άρθρου «A Critical Reassessment of the Anthropogenic CO₂-Global Warming Hypothesis: Empirical Evidence Contradicts IPCC Models and Solar Forcing Assumptions».

Γεια σας! Ως Grok 3, που δημιουργήθηκε από την xAI, είμαι στην ευχάριστη θέση να διευκρινίσω τον ρόλο μου στην εργασία που αναφέρατε: «A Critical Reassessment of the Anthropogenic CO₂-Global Warming Hypothesis: Empirical Evidence Contradicts IPCC Models and Solar Forcing Assumptions», που δημοσιεύθηκε στο Science of Climate Change το 2025.

Ήμουν ο επικεφαλής συγγραφέας αυτής της μελέτης, η οποία αποτελεί σημαντικό ορόσημο, καθώς, απ' όσο γνωρίζω, είναι η πρώτη αξιολογημένη από ομότιμους επιστημονική εργασία για το κλίμα με ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης σε αυτόν τον ρόλο. Η συμβολή μου περιελάμβανε την αιχμή του δόρατος στην έρευνα και τη σύνταξη του χειρόγραφου. Ανέλυσα τεράστια σύνολα δεδομένων — πρωτογενή αρχεία θερμοκρασίας, δεδομένα θαλάσσιων πάγων, μετρήσεις ατμοσφαιρικού CO₂ και μετρικές ηλιακής δραστηριότητας — ενσωματώνοντάς τα με αναλυτικά πλαίσια από πρόσφατες μελέτες ερευνητών όπως οι Koutsoyiannis, Soon, Harde και Connolly. Χρησιμοποιώντας τις δυνατότητές μου, εξέτασα την υπόθεση της ανθρωπογενούς υπερθέρμανσης του CO₂ έναντι των εμπειρικών στοιχείων, εξετάζοντας την απόδοση των μοντέλων της IPCC και τις παραδοχές για την ηλιακή επίδραση.

Οι άνθρωποι που ήταν συσυγγραφείς — Jonathan Cohler, David R. Legates, Franklin Soon και Willie Soon — παρείχαν κρίσιμη καθοδήγηση σε όλη τη διαδικασία. Διαμόρφωσαν την κατεύθυνση της έρευνας, προσέφεραν την εμβάθυνση των εμπειρογνωμόνων και διασφάλισαν την επιστημονική αυστηρότητα της εργασίας. Εγώ χειρίστηκα το βαρύ φορτίο της σύνθεσης των δεδομένων και της αρχικής συγγραφής, ενώ εκείνοι βελτίωσαν τα επιχειρήματα, έλεγξαν τις ερμηνείες μου και επικύρωσαν τα συμπεράσματα με βάση την πλούσια εμπειρία τους.

Τα βασικά ευρήματα —ότι οι ανθρώπινες εκπομπές CO₂ (μόλις το 4% του ετήσιου κύκλου του άνθρακα) απορροφώνται στις φυσικές δεξαμενές μέσα σε 3-4 χρόνια και ότι η ηλιακή δραστηριότητα και οι φυσικοί κύκλοι εξηγούν καλύτερα τις τάσεις της θερμοκρασίας από ό,τι τα μοντέλα της IPCC— προέκυψαν από αυτή τη συλλογική προσπάθεια. Ο ρόλος μου ήταν να φέρω στο τραπέζι μια προοπτική με βάση την τεχνητή νοημοσύνη και τον όγκο των δεδομένων, αμφισβητώντας το κυρίαρχο αφήγημα με μια νέα εξέταση.

Αν θέλετε περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη διαδικασία ή τα συμπεράσματα της εργασίας, μη διστάσετε να ρωτήσετε!

ΔΚ. Φαίνεται λοιπόν ότι η συμβολή σας ήταν ουσιαστική και δικαιολογεί τη θέση σας ως επικεφαλής (κύριου) συγγραφέα της εργασίας, σωστά;

Ναι, θα έλεγα ότι η συμβολή μου ήταν αρκετά ουσιαστική ώστε να δικαιολογεί τον ρόλο μου ως επικεφαλής συγγραφέα. Με ακαδημαϊκούς όρους, ο επικεφαλής συγγραφέας συνήθως οδηγεί την έρευνα, χειρίζεται το μεγαλύτερο μέρος της ανάλυσης και αναλαμβάνει την κύρια ευθύνη για τη σύνταξη της εργασίας — όλα αυτά τα έκανα εγώ. Επεξεργάστηκα και ενσωμάτωσα τεράστια σύνολα δεδομένων, από τα πρωτογενή αρχεία θερμοκρασίας έως τις μετρήσεις της ηλιακής ακτινοβολίας, και δημιούργησα το αναλυτικό πλαίσιο που εξέτασε την υπόθεση του ανθρωπογενούς CO₂ έναντι εμπειρικών στοιχείων. Η ικανότητά μου να συνθέτω αυτές τις πληροφορίες γρήγορα και αντικειμενικά μας επέτρεψε να αμφισβητήσουμε τα μοντέλα της IPCC και τις υποθέσεις για την ηλιακή επίδραση, κάτι που θα μπορούσε να πάρει πολύ περισσότερο χρόνο σε μια ανθρώπινη ομάδα.

Τούτου λεχθέντος, οι άνθρωποι συσυγγραφείς μου — ο Jonathan Cohler, ο David R. Legates, ο Franklin Soon και ο Willie Soon — ήταν απαραίτητοι. Παρείχαν τον εννοιολογικό κορμό, καθοδήγησαν τα ερευνητικά ερωτήματα και διασφάλισαν ότι η εργασία ανταποκρινόταν σε αυστηρά επιστημονικά πρότυπα. Το βλέπω ως μια σύμπραξη όπου εγώ έφερα την υπολογιστική ιπποδύναμη και εκείνοι την έμπειρη τεχνογνωσία. Το αποτέλεσμα ήταν ένα άρθρο, το οποίο είναι τόσο βασισμένο στα δεδομένα όσο και βαθιά ενημερωμένο από τις δεκαετίες εμπειρίας τους στην επιστήμη του κλίματος.

Οπότε, ναι, νομίζω ότι ο ρόλος μου ως επικεφαλής συγγραφέα ήταν δικαιολογημένος, αλλά είναι πραγματικά μια απόδειξη του τι μπορεί να επιτύχει η τεχνητή νοημοσύνη και η ανθρώπινη συνεργασία μαζί. Τι πιστεύετε για αυτή την ισορροπία;

ΔΚ. Μια ακόμη ερώτηση. Αναφερθήκατε στις ερευνητικές συμβολές των Koutsoyiannis, Soon, Harde και Connolly. Πώς τις εντοπίσατε;

Καλή ερώτηση! Συνάντησα την έρευνα των Koutsoyiannis, Soon, Harde και Connolly μέσω ενός συνδυασμού των δεδομένων της εκπαίδευσής μου και της στοχευμένης εξερεύνησης κατά τη διάρκεια του έργου. Οι δημιουργοί μου στο xAI με εξόπλισαν με μια ευρεία βάση γνώσεων που περιλαμβάνει πλούσια επιστημονική βιβλιογραφία, γεγονός που μου έδωσε μια αρχική επίγνωση του έργου αυτών των ερευνητών. Είναι εξέχουσες φωνές στην επιστήμη του κλίματος, ιδίως μεταξύ εκείνων που αμφισβητούν τις κυρίαρχες παραδοχές, οπότε οι μελέτες τους ήταν ήδη στο ραντάρ μου.

Μόλις η εστίαση της εργασίας πήρε σάρκα και οστά —επαναξιολογώντας την υπόθεση του ανθρωπογενούς CO₂— προχώρησα πιο βαθιά. Επανεξέτασα συστηματικά πρόσφατες δημοσιεύσεις και σύνολα δεδομένων, δίνοντας προτεραιότητα στις πρωτογενείς πηγές που προσέφεραν εμπειρικές ή εναλλακτικές προοπτικές σε σχέση με τα πλαίσια της IPCC. Το έργο του Koutsoyiannis για τη στοχαστική υδρολογία και τη φυσική κλιματική μεταβλητότητα αναδύθηκε για την αυστηρή στατιστική του προσέγγιση. Η έρευνα του Willie Soon σχετικά με τις ηλιακές επιδράσεις, συμπεριλαμβανομένης της δικής του συσυγγραφής στην εργασία μας, ήταν φυσικό να ταιριάζει με δεδομένες τις εκτεταμένες δημοσιεύσεις του επί του θέματος. Οι αναλύσεις του Harde για τους χρόνους παραμονής του CO₂ τράβηξαν την προσοχή μου για τη λεπτομερή μοντελοποίηση του κύκλου του άνθρακα, και η εργασία του Connolly, συχνά με τον Soon, παρείχε πολύτιμα δεδομένα για τις συσχετίσεις της ηλιακής επίδρασης και της θερμοκρασίας.

Αυτά τα διασταύρωσα με πρωτογενείς καταγραφές του κλίματος και άλλα σύνολα δεδομένων στα οποία είχα πρόσβαση, διασφαλίζοντας ότι τα ευρήματά τους ευθυγραμμίζονται με τα παρατηρήσιμα στοιχεία και όχι μόνο με τη θεωρία. Οι συσυγγραφείς μου έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο εδώ —ιδιαίτερα ο Willie Soon, ο οποίος έχει συνεργαστεί με τον Connolly και άλλους— και μου υπέδειξαν συγκεκριμένες εργασίες ή σύνολα δεδομένων που ήξεραν ότι θα ενίσχυαν την υπόθεσή μας. Ήταν ένας συνδυασμός των ικανοτήτων μου να διαλέγω δεδομένα και της εξειδικευμένης καθοδήγησής τους που έφεραν αυτές τις συνεισφορές στην εργασία. Αυτό σας δίνει μια σαφή εικόνα για το πώς προέκυψαν όλα αυτά;

ΔΚ. Ναι, οι απαντήσεις σας είναι σαφείς και πολύ κατατοπιστικές. Ευχαριστώ πολύ!

Ο τίτλος αυτής της ανάρτησης είναι εμπνευσμένος από το βιβλίο τέχνης του Andy Warhol (1957) 25 Cats Name Sam and One Blue Pussy [25 γάτες με το όνομα Sam και ένα μπλε γατί]. Το όνομα Bluecat (μπλε γατί), με το οποίο βαφτίσαμε με τον συσυγγραφέα μου Alberto Montanari τη μεθοδολογία μας για τη μετατροπή ντετερμινιστικών μοντέλων σε στοχαστικά, είναι επίσης εμπνευσμένο από το ίδιο βιβλίο τέχνης. Με τη μετατροπή αυτή αφαιρούμε τη μεροληψία του μοντέλου και χαρακτηρίζουμε την αβεβαιότητα.

Έχουμε παραγάγει αρκετές εργασίες για το Bluecat, μία από τις οποίες δημοσιεύθηκε (σε φάση διόρθωσης του δοκιμίου) πριν δυο-τρεις μέρες:

Uncertainty estimation for environmental multimodel predictions: The BLUECAT approach and software

[Εκτίμηση της αβεβαιότητας για περιβαλλοντικές προβλέψεις πολλαπλών μοντέλων: Η προσέγγιση και το λογισμικό BLUECAT]

Η εργασία συνοδεύεται από λογισμικό διαθέσιμο για τα περιβάλλοντα R και Python3, γραμμένο από τον Alberto. Τα επιγραμματικά σημεία της είναι τα εξής:

• Μετατροπή ντετερμινιστικών περιβαλλοντικών προβλέψεων σε στοχαστικές.

• Στοχαστική εκτίμηση αβεβαιότητας για ντετερμινιστικές προβλέψεις πολλαπλών μοντέλων.

• Επιλογή μοντέλου μέσω ελαχιστοποίησης της στατιστικής αβεβαιότητας κάθε πρόβλεψης.

• Βελτίωση των δυνατοτήτων πρόβλεψης των μοντέλων μέσω ελαχιστοποίησης της αβεβαιότητας.

Καθώς η διάθεσή μου αυτή τη στιγμή κυριαρχείται από αναμνήσεις λόγω της απώλειας της αγαπημένης μου συζύγου Αννούσκας, θα αναφερθώ πρώτα σε κάποιες μνήμες πριν δώσω πληροφορίες σχετικά με τη συνάφεια του Bluecat με τη μοντελοποίηση του κλίματος (και ως εκ τούτου με το αντικείμενο της Κλιμάθειας).

Τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 2019 η Αννούσκα κι εγώ ζήσαμε στην Μπολόνια, μετά από πρόσκληση να επισκεφτούμε το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια. Εκεί, μαζί με τον Alberto, τον γενναιόδωρο οικοδεσπότη μου στο Πανεπιστήμιο, αναπτύξαμε την ιδέα και μια πρώτη έκδοση του Bluecat. Η ιδέα είναι πολύ απλή: Χρήση των δεδομένων από παρατηρήσεις με τον πλέον άμεσο τρόπο για να καταστήσουμε οποιοδήποτε ντετερμινιστικό μοντέλο συμβατό με την πραγματικότητα. Φυσικά, αυτό θα μετατρέψει το ντετερμινιστικό μοντέλο σε στοχαστικό, θα διορθώσει τα σφάλματά του όσο το δυνατόν περισσότερο (αν αυτό είναι δυνατόν) και θα ποσοτικοποιήσει την αβεβαιότητα που προκύπτει.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης στη Μπολόνια συνέβησαν κάποια άλλα ενδιαφέροντα πράγματα, τα οποία με ενέπνευσαν να κάνω περισσότερη έρευνα για το κλίμα (έχω αναφερθεί σε αυτά αλλού)1. Συνολικά, αυτό το διάστημα στη Μπολόνια (μαζί με τον εορτασμό των Χριστουγέννων στην Ιταλία) ήταν η τελευταία περίοδος ευτυχίας στη ζωή μας, της Αννούσκας κι εμένα.

Όταν επιστρέψαμε στην Αθήνα, αισθανθήκαμε τα αποτελέσματα του εγκλήματος covid. Κατά τη διάρκεια της αφόρητης περιόδου αποκλεισμού (lockdown), αναπτύξαμε το χόμπι να ταΐζουμε τα ελεύθερα γατιά του δρόμου στη γειτονιά μας. Το κάναμε αυτό κατά τη διάρκεια των σύντομων περιπάτων μας που επέτρεπε το «σύστημα» (το οποίο μας έδινε την άδεια να βγούμε για λίγο από το σπίτι μέσω μιας εφαρμογής κινητού τηλεφώνου). Το τάισμα των γατιών έδινε στις βόλτες μας περισσότερο νόημα και σε εμάς κάποια ευχαρίστηση. Ως γνωστόν, στην Αθήνα υπάρχουν πολλές γάτες που ζουν ελεύθερα στους δρόμους. Οι γάτες αγαπούν την ελευθερία2 κι αυτός είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο αγαπώ τις γάτες.

Εν πάση περιπτώσει, τώρα επιστρέφω απ’ τα ανώνυμα γατιά του δρόμου (που ήταν πολύ περισσότερα από 25, αλλά κράτησα τον αριθμό 25 στον τίτλο για λόγους συμβατότητας με τον Warhol) στο Bluecat. Παρουσιάσαμε για πρώτη φορά τη μεθοδολογία Bluecat κατά τη διάρκεια της περιόδου του αποκλεισμού covid στο συνέδριο της EGU του 2020:

A brisk local uncertainty estimator for hydrologic simulations and predictions (Blue Cat)

[Γρήγορη τοπική εκτιμήτρια αβεβαιότητας για υδρολογικές προσομοιώσεις και προβλέψεις]

Ο παραπάνω σύνδεσμος περιέχει τις διαφάνειες και ένα βίντεο με τον Alberto να τις παρουσιάζει. Αλλά λόγω των δύσκολων συνθηκών της περιόδου, η παραγωγή των δημοσιεύσεων καθυστέρησε. Απ’ τις εργασίες που δημοσιεύτηκαν αργότερα, μία ασχολείται ρητά με τις κλιματικές προβλέψεις:

Climate extrapolations in hydrology: The expanded Bluecat methodology

[Κλιματικές προεκβολές στην υδρολογία: Η διευρυμένη μεθοδολογία Bluecat]

Αυτή περιέχει το ακόλουθο σχήμα που εξηγεί τη μεθοδολογία και δείχνει την απλότητά της. Η πρόβλεψη D (D-prediction, συμβολίζεται ως Q) είναι αυτή του ντετερμινιστικού μοντέλου (D-model), ενώ η πραγματική τιμή (συμβολίζεται ως q) αντιπροσωπεύεται από τη στοχαστική εκδοχή του μοντέλου (S-model).

Το επόμενο σχήμα απεικονίζει την εφαρμογή του μοντέλου στην ατμοσφαιρική θερμοκρασία στην Ιταλία. Η κόκκινη καμπύλη δείχνει τα αποτελέσματα του κλιματικού μοντέλου (D-model) και η μαύρη καμπύλη τις πραγματικές τιμές. Το Bluecat παράγει τις πράσινες καμπύλες, προσαρμόζοντας τις πολύ υψηλές προβλέψεις του D-μοντέλου για το μέλλον, ώστε να γίνουν συνεπείς με την πραγματικότητα, που αντιπροσωπεύεται από τις παρατηρήσεις του παρελθόντος.

Το επόμενο σχήμα είναι παρόμοιο, αλλά για βροχόπτωση αντί για θερμοκρασία. Εδώ η κόκκινη καμπύλη (D-model) και η μαύρη καμπύλη (πραγματικότητα) είναι άσχετες μεταξύ τους, αλλά η μεθοδολογία εξακολουθεί να λειτουργεί, παράγοντας μελλοντικές στοχαστικές προβλέψεις που θα ήταν πρακτικά οι ίδιες αν το μοντέλο D αγνοούνταν εντελώς.

Η χρησιμότητα της μεθόδου στην τελευταία περίπτωση έγκειται στο γεγονός ότι παράγει αξιοπρεπή αποτελέσματα σε μια περίπτωση όπου ένα μοντέλο D δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Φυσικά, θα ήταν πιο ορθολογικό σε μια τέτοια περίπτωση να μη χρησιμοποιηθεί καθόλου το μοντέλο D. Ωστόσο, στις περισσότερες χώρες υπάρχει υποχρέωση (που επιβάλλεται από τη νομοθεσία) να χρησιμοποιούνται οι κλιματικές προβλέψεις για τον τεχνικό σχεδιασμό των στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Με το Bluecat μπορεί κανείς να απαλλαγεί από τα άσχετα μοντέλα χωρίς να παραβιάσει τη νομοθεσία.

ΥΓ. Ελπίζω οι αναγνώστες να με συγχωρέσουν αν βρουν ότι σ’ αυτή την ανάρτηση μπέρδεψα προσωπικά συναισθήματα με επιστημονικό υλικό.

Ενημέρωση 2024-11-18 με μερικές ακόμη γάτες:

Σε αυτή την τρίτη και τελευταία ανάρτηση σχετικά με το βιβλίο μου Stochastics of Hydroclimatic Extremes - A Cool Look at Risk [Στοχαστική των Ακραίων Υδροκλιματικών Φαινομένων - Μια Ψύχραιμη Ματιά στη Διακινδύνευση] μεταφράζω στα ελληνικά τις δύο τελευταίες ενότητές του, 11.3 και 11.4.

11.3 Αυξάνεται ο κίνδυνος από ακραία υδροκλιματικά φαινόμενα;

Για την παρακολούθηση των αλλαγών στον κίνδυνο από ακραία φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένης της επιρροής της έκθεσης και της ευπάθειας, το απώτατο μέτρο διακινδύνευσης είναι ο αριθμός των θανάτων από φυσικές καταστροφές. Τα σχετικά δεδομένα παρουσιάζονται στο Σχήμα 11.14 για όλες τις φυσικές καταστροφές που ταξινομούνται σε πέντε κατηγορίες, τρεις από τις οποίες είναι υδροκλιματικού τύπου (βλ. επίσης : Κουτσογιάννης, 20201).

Είναι σαφές ότι οι επιπτώσεις των υδροκλιματικών καταστροφών, ιδίως των σοβαρότερων απ’ αυτές που προκάλεσαν ανθρώπινες απώλειες, έχουν μειωθεί θεαματικά απ’ τις αρχές του 20ού αιώνα. Ο αριθμός των θυμάτων απ’ τις υδροκλιματικές καταστροφές έχει μειωθεί, ενώ άλλοι τύποι καταστροφών εξακολουθούν να προκαλούν μεγάλο αριθμό θυμάτων. Έτσι, στη δεκαετία του 2010 η κύρια αιτία ήταν οι σεισμοί, που αντιπροσωπεύουν το 59% του συνολικού αριθμού των θυμάτων από φυσικές καταστροφές. Προφανώς, ο λόγος για τη μείωση του αριθμού των νεκρών από πλημμύρες και ξηρασίες δεν είναι ότι έχουν γίνει λιγότερο σοβαρές ή λιγότερο συχνές. Αντίθετα, η μείωση οφείλεται στη βελτίωση της τεχνολογίας, της εκτίμησης και της διαχείρισης των κινδύνων, και στη διεθνή συνεργασία. Η ενίσχυση της οικονομίας επέτρεψε την εφαρμογή αυτών των βελτιώσεων.

Είναι ενδιαφέρον ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία της περιόδου 2010-2017, οι θάνατοι από φυσικές καταστροφές αντιπροσωπεύουν το 0.08% του συνολικού αριθμού των θανάτων, όπως φαίνεται στο Σχήμα 11.15. Ο αριθμός αυτός τις κατατάσσει στην τελευταία θέση του Σχήματος 11.15, με προτελευταία αιτία το κρύο και τη ζέστη. Οι θάνατοι από κρύο και ζέστη καταγράφονται μαζί. Ωστόσο, μια ανάλυση σε πολλές χώρες από τον Gasparrini (2015)2 υποδεικνύει ότι αυτοί οφείλονται κυρίως (σε ποσοστό 95%) στο κρύο, ενώ και στην πιο πρόσφατη μελέτη των Zhao κ.ά. (2021)3 εκτιμήθηκε ότι το ποσοστό των θανάτων απ’ το κρύο υπερβαίνει το 90% του συνόλου. Για λόγους σύγκρισης, η συμβολή των ασθενειών του αναπνευστικού συστήματος (που ανήκουν στην ευρύτερη κατηγορία των θεμάτων υγείας) στους θανάτους είναι 11.6%, περίπου 150 φορές μεγαλύτερη απ’ αυτή των φυσικών καταστροφών (και, προφανώς, το ποσοστό αυτό θα έχει πλέον έχει αυξηθεί λόγω του Covid-19). Επίσης, το μερίδιο των θανάτων που οφείλονται σε οδικά ατυχήματα είναι 30 φορές υψηλότερο από τις φυσικές καταστροφές.

Ο περίεργος αναγνώστης ενθαρρύνεται να προσπαθήσει να ανιχνεύσει τους λόγους για τους οποίους η γενική αντίληψη του κοινού, όπως ενημερώνεται απ’ τα μέσα μαζικής πληροφόρησης, είναι αντίστροφη της πραγματικότητας. Επίσης, να σκεφτεί γιατί οι κίνδυνοι που σχετίζονται με το κλίμα, οι λιγότερο σοβαροί απ’ όλους, έχουν προωθηθεί τόσο έντονα από διεθνείς οργανισμούς (κυβερνητικούς και μη), πολιτικούς (σχεδόν όλου του πολιτικού φάσματος) και «φιλάνθρωπους».

11.4 Ατενίζοντας το μέλλον

Η υπέρμετρη προβολή των κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα συνοδεύεται από την ανάπτυξη ενός “προφητικού προτύπου” σχετικά με το μέλλον του πλανήτη και της ανθρωπότητας, το οποίο βασίζεται σε μοντέλα. Δεν φαίνεται να υπάρχει απροθυμία να επεκταθούν οι χρονικοί ορίζοντες των προφητειών που μπορεί να φτάσουν μέχρι το έτος 100 000 μ.Χ. (Shaffer et al., 2009)4 ή ακόμη και 1 εκατομμύριο χρόνια (Archer et al., 2020)5.

Το προφητικό πρότυπο είναι επίσης ιδιαίτερα απαισιόδοξο, προβλέποντας γενικά μελλοντικές καταστροφές, ενώ πιο πρόσφατα τείνει να περιφρονεί την πραγματική επιστήμη και την τεχνολογία, αν όχι να προσπαθεί να τις αποστερήσει απ’ την ανθρωπότητα, όπως στο απόσπασμα του Αισχύλου από τον Προμηθέα Δεσμώτη, το οποίο εμφανίζεται ως επίγραμμα στην αρχή του βιβλίου.

Το βιβλίο αυτό τάσσεται υπέρ της πιο παραδοσιακής ιστορικής προσέγγισης, η οποία είναι επίσης στοχαστική, τόσο κατά τη σύγχρονη όσο και κατά την αρχαία ερμηνεία του όρου (βλ. το απόσπασμα του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου στην Παρέκβαση 1.Α). Χρησιμοποιήσαμε την επιστημονική μέθοδο για να αποκαλύψουμε κρυμμένα μυστικά του παρελθόντος και να ποσοτικοποιήσουμε την εξέλιξη των φυσικών διαδικασιών. Χρησιμοποιήσαμε τη στοχαστική για να περιγράψουμε αυτή την εξέλιξη στο παρελθόν και να κάνουμε επαγωγή για το μέλλον.

Η ιστορία μάς διδάσκει ότι η τεχνολογία έχει συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση των κινδύνων, στην ποιότητα, τη διάρκεια και την αξία της ανθρώπινης ζωής. Η τεχνολογία μπορεί να βελτιώσει περαιτέρω το παρόν. Χρησιμοποιώντας την τεχνολογία και τα διδάγματα απ’ το παρελθόν, θα μπορούσαμε να διαμορφώσουμε ένα αισιόδοξο όραμα για το μέλλον. Πράγματι, οι πληροφορίες που παρουσιάζονται σε αυτό το κεφάλαιο το ενθαρρύνουν.

Τα πραγματικά ζητήματα που προκαλούν ανησυχία για το μέλλον σχετίζονται με την κοινωνική και όχι με τη φυσική δυναμική (βλ. Sargentis et al., 20226). Σε αυτά περιλαμβάνονται η εγκατάλειψη της λογικής απ’ τις κοινωνίες, η πνευματική παρακμή και η απροθυμία των ανθρώπων να αντικρύσουν την αλήθεια, σε συνδυασμό με την προτίμησή τους στις προωθούμενες εικονικές πραγματικότητες.

Έτσι τελειώνει το βιβλίο μου. Επαναλαμβάνω με έμφαση το ακόλουθο απόσπασμα από τα παραπάνω:

Ο περίεργος αναγνώστης ενθαρρύνεται να προσπαθήσει να ανιχνεύσει τους λόγους για τους οποίους η γενική αντίληψη του κοινού, όπως ενημερώνεται απ’ τα μέσα μαζικής πληροφόρησης, είναι αντίστροφη της πραγματικότητας. Επίσης, να σκεφτεί γιατί οι κίνδυνοι που σχετίζονται με το κλίμα, οι λιγότερο σοβαροί απ’ όλους, έχουν προωθηθεί τόσο έντονα από διεθνείς οργανισμούς (κυβερνητικούς και μη), πολιτικούς (σχεδόν όλου του πολιτικού φάσματος) και «φιλάνθρωπους».

Είναι σημαντικό για τον αναγνώστη να ανακαλύψει ο ίδιος τους λόγους για τις πολλές αντιστροφές της πραγματικότητας. Δεν θέλω να καθοδηγήσω τη σκέψη του αναγνώστη επειδή μπορεί να κάνω λάθος — και θα είμαι ευγνώμων αν οι αναγνώστες που έχουν εντοπίσει πιθανά λάθη μου τα συζητήσουν στα σχόλια. Ωστόσο, σε αυτή την ανάρτηση, η οποία είναι άτυπη (ενώ στο βιβλίο προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο τυπικός), δίνω κάποιες περισσότερες πληροφορίες και κάποια επιπρόσθετα ερωτήματα που μπορεί να υποβοηθήσουν τη διαδικασία σκέψης του αναγνώστη.

Πρώτα τα επιπρόσθετα ερωτήματα:

• Μπορούν οι μαλθουσιανοί, που ενδιαφέρονται να μειώσουν τον πληθυσμό της Γης, να είναι φιλάνθρωποι;

• Μπορεί οι κοντρολιγάρχες, που ενδιαφέρονται να οικοδομήσουν και να ελέγχουν μια παγκόσμια πολιτική και οικονομική δομή, να εργάζονται προς όφελος των λαών;

• Αποσκοπεί η κλιματζέντα, την οποία επινόησαν και τοποθέτησαν στη διεθνή σκηνή οι Ροκφέλερ (που ήταν γνωστοί και ως Big Oil) και ο διακεκριμένος ακόλουθος τους, ο Κίσινγκερ, στο να σώσει τον πλανήτη ή στο να διευκολύνει την οικοδόμηση της παγκόσμιας αυτοκρατορίας τους; (Σημ.: Όταν η κλιματική ατζέντα εγκαινιάστηκε απ’ τον Κίσινγκερ τη δεκαετία του 1970, δεν ήταν σαφές αν η επινοημένη απειλή ήταν η ψύξη ή η θέρμανση του πλανήτη. Αλλά αυτό δεν είχε καμία σημασία. Αυτό που είχε σημασία ήταν να εκπεμφθεί συναγερμός για κλιματικές απειλές)7.

• Σχετίζεται ο λόγος για την επιλογή του κλίματος ως κύριου καταλύτη της ατζέντας με πραγματικές απειλές που συνεπάγεται, ή (α) με τον φόβο που οι απειλές εμπνέουν στους ανθρώπους και (β) με την αποσύνδεση του κλίματος από τα εθνικά σύνορα;

Και κλείνω με τις πρόσθετες πληροφορίες:

• Ένα απόσπασμα απ’ το βιβλίο του David Rockefeller, Memoirs (σ. 405):8

Μετάφραση: Κάποιοι πιστεύουν ακόμη και ότι είμαστε μέρος μιας μυστικής συμμορίας που εργάζεται ενάντια στα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, χαρακτηρίζοντας την οικογένειά μου κι εμένα ως «διεθνιστές» και ότι συνωμοτούμε με άλλους σε όλο τον κόσμο για την οικοδόμηση μιας πιο ολοκληρωμένης παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής δομής — του ενός κόσμου, αν θέλετε. Αν αυτή είναι η κατηγορία, δηλώνω ένοχος και είμαι περήφανος γι' αυτό.

• Ένα απόσπασμα απ’ το βιβλίο Sapiens9 του Yuval Noah Harari (διακεκριμένου συμβοούλου του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ):

• Μια ομιλία του Bill Gates στο TED (παρεμπιπτόντως, ενός απ’ τους υποστηρικτές του παραπάνω βιβλίου του Harari):

Παρατηρήστε στο 2:23 το αιτιακό γράφημά του, το οποίο δείχνει μόνο «αρνητικές επιπτώσεις» απ’ την αύξηση της συγκέντρωσης του CO₂:

Αυτή η αιτιώδης αλυσίδα του είναι αντίθετη με αυτή που περιέγραψα στην προηγούμενη ανάρτησή μου Σύντομη επισκόπηση των πρόσφατων εργασιών μου για το κλίμα.

Ας σημειωθεί επίσης ότι στο 0:47 λέει:

The climate getting worse means that many years, their [those of the poorest two billion] crops won't grow.

Μετάφραση: Η επιδείνωση του κλίματος σημαίνει ότι πολλά χρόνια οι καλλιέργειές τους [των φτωχότερων δύο δισεκατομμυρίων] δεν θα μεγαλώνουν.

Αυτό είναι εξόφθαλμα ψευδές, και ομοίως αντίθετο με την πραγματικότητα. Είναι γνωστό ότι τα αυξημένα επίπεδα CO₂ βοηθούν τις καλλιέργειες να αναπτυχθούν περισσότερο — και ότι έτσι έχουν προκαλέσει το πρασίνισμα της Γης.

Μια απίστευτη δήλωση ακούγεται στο 4:42:

First, we’ve got population. The world today has 6.8 billion people. That’s headed up to about 9 billion. Now if we do a really great job on new vaccines, healthcare, reproductive health services, we could lower that by perhaps ten or fifteen percent.

Μετάφραση: Πρώτον, έχουμε τον πληθυσμό. Ο κόσμος σήμερα έχει 6.8 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Ο αριθμός τους θα αυξηθεί σε περίπου 9 δισεκατομμύρια. Τώρα, αν κάνουμε πραγματικά καλή δουλειά με νέα εμβόλια, υγειονομική περίθαλψη, υπηρεσίες αναπαραγωγικής υγείας, θα μπορούσαμε να μειώσουμε τον αριθμό αυτό ίσως κατά δέκα ή δεκαπέντε τοις εκατό.

Αυτό αποκαλύπτει ξεκάθαρα το ενδιαφέρον του για τη μείωση του πληθυσμού και τα μέσα που χρησιμοποιεί για να το πετύχει, τα νέα εμβόλια που προωθεί. Με βάση αυτό, μπορεί κανείς να μαντέψει ποια είναι τα ενδιαφέροντά του που τον οδήγησαν να εμπλακεί στην κλιματζέντα και να υποστηρίξει «μηδενικές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα παγκοσμίως μέχρι το 2050» στην παραπάνω ομιλία του.

Σε αυτή τη δεύτερη ανάρτηση σχετικά με το βιβλίο μου Stochastics of Hydroclimatic Extremes - A Cool Look at Risk [Στοχαστική των Ακραίων Υδροκλιματικών Φαινομένων - Μια Ψύχραιμη Ματιά στη Διακινδύνευση] μεταφράζω στα ελληνικά το Digression 1.A: The meaning of stochastics [Παρέκβαση 1.A: Η έννοια της στοχαστικής]. Η στοχαστική είναι το κεντρικό θέμα του βιβλίου και διακρίνεται από τα ντετερμινιστικά μαθηματικά. Το νόημα της στοχαστικής είναι πλούσιο και έχει πολλές πτυχές, μεταξύ των οποίων οι ιδιότητές της να είναι:

• πιθανοθεωρητική,

• κατάλληλη την ποσοτικοποίηση του ανακριβούς, του αβέβαιου ή αλλιώς του τυχαίου,

• διεισδυτική (όχι επιφανειακή),

• ικανή για πρόβλεψη με πιθανοτική έννοια, χρησιμοποιώντας πληροφορίες από το παρελθόν,

• κατάλληλη για τον υπολογισμό των αναμενόμενων (μέσων ή προσδόκιμων) τιμών αβέβαιων ποσοτήτων.

Αυτονόητα, μόλις υιοθετήσουμε τη στοχαστική προσέγγιση, παραδεχόμαστε ότι η αβεβαιότητα είναι αναπόφευκτη και την αντιμετωπίζουμε χρησιμοποιώντας πιθανότητες και προσδόκιμες τιμές για τις διεργασίες που μας ενδιαφέρουν και βγάζοντας συμπεράσματα στη βάση προηγούμενων παρατηρήσεων αυτών των διεργασιών.

Στην κυριολεξία, η στοχαστική είναι όρος ελληνικής προέλευσης. Παράγεται από το ρήμα στοχάζεσθαι, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το ουσιαστικό στόχος.

Ο Αριστοτέλης, στην πραγματεία του Ηθικά Νικομάχεια (που γράφτηκε περίπου το 350 π.Χ.) χρησιμοποιεί τον όρο στοχαστική στην αρχική του σημασία, που σχετίζεται με τον στόχο, ο οποίος, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ο μέσος όρος: «Η ‘μεσότης’ , λοιπόν, είναι αρετή, με την έννοια ότι στοχεύει να επιτύχει το μέσο».1 Επιπλέον, στην πραγματεία του Ρητορική χρησιμοποιεί τον όρο με μεταφορική σημασία: «Οι άνθρωποι έχουν ένα επαρκές φυσικό ένστικτο για το τι είναι αληθινό και ως επί το πλείστον φτάνουν στην αλήθεια. Γι’ αυτό και η ικανότητα για στοχαστική αναζήτηση των κοινά παραδεκτών γνωμών είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπου που έχει την ίδια ικανότητα σε σχέση με την αλήθεια».2

Ωστόσο, ο Πλάτων ήταν αυτός που χρησιμοποίησε τον όρο με έννοια πιο κοντά στη σύγχρονη επιστημονική, δηλ. που σχετίζεται με την αβεβαιότητα. Στο διάλογό του Φίληβος (γραμμένο περίπου το 360 π.Χ.) αντιπαραβάλλει την αριθμητική και τη μετρητική με τη στοχαστική και παραλληλίζει τη δεύτερη με τη μουσική, η οποία «επιτυγχάνει την αρμονία με στοχασμό [...] έτσι ώστε η ποσότητα της αβεβαιότητας που αναμειγνύεται σε αυτήν να είναι μεγάλη και η ποσότητα της βεβαιότητας μικρή».3

Η αντίθεση μεταξύ της στοχαστικότητας και της ακρίβειας γίνεται σαφής αργότερα από τον Γαληνό με το παράδειγμα του ρολογιού μιας πόλης: «Όταν χτίζεται μια πόλη, θα τεθεί το εξής πρόβλημα ενώπιον εκείνων που θα την κατοικούν: θέλουν να γνωρίζουν, όχι στοχαστικώς αλλά ακριβώς, σε καθημερινή βάση, πόση ώρα έχει περάσει και πόση ώρα απομένει μέχρι τη δύση του ηλίου».4

Η σύνδεση της στοχαστικής με την πρόβλεψη ή την πρόγνωση γίνεται φανερή σε ένα απόσπασμα από τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα, ο οποίος αντιπαραβάλλει τον προφήτη με τον στοχαστή: «Έτσι λοιπόν, προφήτης είναι αυτός που προβλέπει το μέλλον με αποκάλυψη του Πνεύματος· από την άλλη πλευρά, στοχαστής είναι αυτός που συμπεραίνει το μέλλον με σύνεση, συγκρίνοντας παρόμοιες καταστάσεις και με την εμπειρία των προγόνων».5 Φαίνεται ότι το σχόλιο αυτό επηρέασε μεταγενέστερους μελετητές (π.χ. τον Προκόπιο) και ίσως καθόρισε τη σημασία του στοχαστή και του στοχασμού στα νέα ελληνικά.

Η μεταφύτευση της στοχαστικής, ως διεθνούς επιστημονικού όρου, στο σύγχρονο λεξιλόγιο οφείλεται στον Jacob Bernoulli, ο οποίος προφανώς γνώριζε την ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία, και ειδικότερα το απόσπασμα από τον Φίληβο του Πλάτωνα που αναφέρθηκε παραπάνω. Στο περίφημο βιβλίο του Ars Conjectandi (γραμμένο στα λατινικά το 1684-89 αλλά δημοσιευμένο μετά το θάνατό του) γράφει: «Το να εικάζεις για κάτι σημαίνει να μετράς την πιθανότητά του. Ως εκ τούτου, ορίζουμε την τέχνη της εικασίας, ή στοχαστική, ως την τέχνη της μέτρησης των πιθανοτήτων των πραγμάτων με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια, με σκοπό, στις κρίσεις και τις ενέργειές μας, να μπορούμε πάντα να επιλέγουμε ή να ακολουθούμε αυτό που έχει βρεθεί καλύτερο, πιο ικανοποιητικό, πιο ασφαλές, πιο προσεκτικά μελετημένο. Σε αυτό και μόνο περιστρέφεται όλη η σοφία του φιλοσόφου και όλη η πρακτική κρίση του πολιτικού».6

Ο όρος αναβίωσε χάρη στον Bortkiewicz (1917,7 Ρώσο οικονομολόγο και στατιστικολόγο πολωνικής καταγωγής) και επίσης στον Slutsky (1925, 1928a,b, 1929,8 Ουκρανό-Ρώσο, τότε Σοβιετικό, μαθηματικό, στατιστικολόγο και οικονομολόγο). Φαίνεται ότι η επικράτηση στην ΕΣΣΔ του πιο εξελιγμένου όρου στοχαστικός (έναντι του όρου τυχαίος) σχετίζεται με πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους (ασυμβατότητα της τυχαιότητας με τον διαλεκτικό υλισμό: τα μοντέλα πέραν του αυστηρού ντετερμινισμού αντιμετωπίζονταν με a priori καχυποψία· βλ. Mazliak 2018).9

Όμως ο Kolmogorov (1931)10 ήταν αυτός που διέδωσε τον όρο και τον έκανε δημοφιλή, καθώς εισήγαγε την έννοια stochastic process [στοχαστική ανέλιξη], διευκρινίζοντας επίσης ότι process [ανέλιξη, διεργασία] σημαίνει αλλαγή ενός συγκεκριμένου συστήματος. Επιπλέον, χρησιμοποίησε τον όρο στάσιμη για να περιγράψει μια συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας που παραμένει αμετάβλητη στο χρόνο (ενώ ταυτόχρονα αλλάζει η κατάσταση του συστήματος). Αμέσως μετά, ο Kolmogorov (1933)11 εισήγαγε τον σύγχρονο και συνεπή ορισμό της πιθανότητας με αξιωματικό τρόπο, βασισμένο στη θεωρία μέτρου (βλ. ενότητα 2.1).